Wase 4. A vakasama ni vanua era vu mai kina

A nodra italanoa na gone ni Viti e liu vei ira na dui noda kawa. Era kaya, keimami vu na kai Viti mai na vanua ni yalo, na yacana levu o Bulu. Era kaya ni tiko kina e dua na turaga levu, na yacana o Ratu mai Bulu, nodra turaga na yalo Vureibulu, koya era sa taukeni Bulu, kei vuravura talega.
Era kaya talega, sa vu na tamata mai na yalo, vakasama oqo; sa vu mai na nodra e dua na gone sa sucu mai, e tautauvata kei koya sa mate eliu, a matana se nona i tovo. Era qai dau cavuta kina na vosa vakaoqo vua na gone; "A yalo ni taletale vakarua." Era kaya ni a soli mai bulu na gone ka lesu tale kina, ka sucu tale mai. Oqo ga na vuna keimami dau rerevaka kina na ibulubulu, se Sau Tabu (ai bulubulu ni turaga) se vanua ni yalo, na kai Viti. De kacivi mai kina na yaloi keimami, keimami na qai mate yani e vuravura.
Era tukuna talega neimami qase na kai Viti, me vaka sa kune ena itukutuku vakaitalanoa ni keimami sa vu mai Ului Nakauvadra, oya mai na vanua ni yalo e rukui vuravura era. Ia na vanua sa labote kina neimami Kalou Vu o Ului Nakauvadra. Koya era vakabauta kina neimami qase, ni keimami sa Vu mai Nakauvadra. Ni basika mai kina o koya; sa taukeni bulu kei vuravura talega.
Oqo talega sa vu ni nodra vakabauta, ni vu na tamata mai na yalo. Koya na ka oqo, keimami sa dau rerevaka kina na kai Viti, na neimami cibaciba vakavanua, kei na neimami cibaciba lalai vakayavusa vu vale, Ni keimami kila, era sa tiko na yalo ni neimami qase, ena vanua o ya. Koya keimami sa cavuta kina neimami cibaciba, me Vanua Kalou, se Vanua Tabu. Koya era tabu sara kina na gone ni butuka na Vanua Kalou o ya, de ra kauta i bulu na yalona o ira na qase vu era tiko kina, qai mate na yagona.
Era kaya talega neimami qase, ni keimami Vu na kai Viti mai Vunilagi. Ni keimami taroga emuri, o Vunilagi mai vei? Era kaya, a vanua oya e tu mai Saukani wasa liwa, ena vanua sa sota vata kina na lagi, kei na dela ni wai. Ia na Vunilagi o ya, sa tu kina na vanua keimami Vu mai kina sa yacana o Vunilagi. A vanua rairai vinaka, sa tu kina na ka vinaka kece. Kau rairai vinaka, kau vuata era tubu walega, kau boi vinaka, koro vinaka sala vinaka, sa nuku vulavula na vanua taucoko oya.
"AI TUKUNI." Era kaya neimami qase, ena itukuni oqo e tu kina e dua na wai makare, sa dau vakaraitaki kina na yaloyalo ni tamata, me vaka na iloilo makare ena gauna oqo. Ia na yaca ni ka oqo na "Cava". Era kaya sa vakaraitaki ena loma ni Cava Rarama oqo, na ivalavala ca kece, kei na veisiga yadua sa cakava kina na tamata nona ca, ena siga o ya, kei na veisiga yadua, sa caka kina na ivalavala vinaka, kei na ka vinaka sa cakava kina, ka sa vakaraitaki ruarua ena loma ni Cava.
Au taroga! E kau mai vei na Cava o ya? Kaya, e dau kau mai Vunicagi, mai vua e dua na qase dau caka mana, ka dua na watina ka dua ga na luvedrau. A vu ni kena kau mai, ni a beitaki o Ravuvu ni Vunilagi ena ca, qai lewai,
a nona i totogi me qara e dua na Cava. Ia noda soko oya sa yaco kina i Vunicagi, mani solia mai kina na qase oya e dua na Cava, ni sa laki tu i Vunilagi na Cava makare o ya, era sa lai raica kina na yaloyalo i koya sa cakava na ca o ya, sa beitaki kina o Ravuvu ni Vunilagi. Ia sa tamata vukavuka ka cakava na ca oya sa raici ena loma ni cava na kena yaloyalo, sa sega ni bataka rawa, nona laki via tovolea na yalo i Raluve ni Vunilagi. Sa tauri ka vesu na ligana, ka biu i na lovo ni buka waqa sa tu mai Vunilagi.
Ia o ira na qali cava kilagi era tiko oqo e Viti, era kila vinaka nodra qase ni ra kawa Vu mai Lagi, o Vunilagi e ra, era Vu mai kina.
4. Era kaya talega neimami qase, ni keimami Vu na kai Viti mai Vuda. (Ni ra tubu mai kina neimami Vu). Era kaya, a vanua oqo sa yawa yani, a vanua vinaka, sa tu kina neimami koro ni vakacegu e baravi, sa yacana o Vuda. Ia neimami koro mai Colo, sa yacana o Vuda, Rewa, Batiki, Kabara, Bureta, keimami dau veilakoyaki voli kina. Era kaya na qase, sa biu tu yani na vanua o ya. A vanua sa vu kina na Turaga, na tamata, na veibuli i tutu vakavanua, oya na Ratu na bete, na Mata ni vanua, na Mata ki Bulu, na Rairai sa kune vei ira, na tunidau, na Matainisau. Vuni kena biu na vanua o ya, na mate lila kei na dausiga, keimami vodo mai na dua na waqa levu, keimami vodo vakaitikotiko. Sa lima neimami tikotiko mai kea. (1) Turaga. (2) Bete (3) Mata ni vanua (4) Bati dau ni qoli se soko se Tuli kuro. (5) Matainisau.
Ia sa levu vei ira e sega ni macala nodra i liuliu. Sa yacadra vata ga na Torolevu, se sivi soroi. O ira oqo e kainaki era kawa i Torotiko na tamai Mali, na dau ni soko. Sai era kece oqo, na veimata i tikotiko era sa tiko e Viti e daidai nodra dui kawa ka yacova na siga oqo.
5. E tukuna talega ena meke vakaitukuni (Serefasi). O ira na dau ni vucu eso, ni keimami Vu na kai Viti, mai vei ira e dua na mataveitacini era lewe tini, ai ka tinikadua na yalewa. A kedrai cavuti na kawa oqo, na Vusatinitini, (yavusa e tini) a yadra, sai koya ga ka yaca ni neimami wiliwili na kai Viti. Ia na kedrai tukutuku vakaitalanoa, sa tu kece ena veivanua e Viti, koya ka daucakamana vei ira, era cavuta me noda bete, sa yacana o Kalikali. Ka sa tu kece talega e Viti na we ni nodra cakacaka, me vaka sa kilai tu vei kemuni.
6. Era tukuna talega neimami qase, ni so na mataqali kai Viti era vu vei rau e rua na qase, a yacadrau na Tabutabu. E kainaki ni rau ciri mai Togatabu ena dua na waqa vosa, a kedrau icavuti na qalicavakilagi. Rau a kasa mai ucui Suluyaga. A nodrau kawa sa tawa kina o Beqa i wai, Beqa i vanua, Namosi, kei na qali vakabeqa mai Kadavu kei Naceva, Yasawa, Ba kei na Kanivono, se Tabanivono. Erau dau cavuti me Cavakilagi, ni rau mataqali bete. Koya e qase o Wakanivono, a nona kawa e cavuti me Tabanivonolevu, e so e cavuti me Ketenitukani. Koya e gone o Rarauqali, nona kawa e cavuti me Qalikacava, e so e cavuti me yacana na Tacini. Erau tu talega mai na iwase levu ni kawa. Koya e ulumatua e cavuti e Viti nona kawa, me Qalikamani, koya e gone e cavuti me QaliKacava (Cavakilagi). Erau bete i lagi.
7. Era sa tukuna talega neimami qase; "Ni keimami vu na kai Viti mei na manumanu, eso tale, ni keimami vu mai na ika, ka so tale ni keimami vu mai na vatu, kei na veimataqali kau eso." Sa ra dina beka? Segai sara.
Sa dina ga ni sa neimami Kalou vu o Ratu mai Bula; sa neimami vu o rau na Tomanaivi. Ia o ratou na qase eratou vakasikavi keimami na kai Viti, o Tura kei Sina na watina, o Lutunasobasoba kei Ranadinisei, kei na ina watina, o Kubunavanua kei Sina II na watina. O koya na Nasau sa nanumi me tacidrau o Lutunasobasoba kei Kubunavanua, se luvedrau. Ia sa macala ga ni sa tiko oqo e Viti na nodrau kawa kei Rokowati na watina.

NA CALA NI NODRA VAKASAMA. 1. Era kaya keimami vu na kai Viti mai na yalo. Io! sa dina koto na vakasama o ya: ni vu na tamata maina yalo, a kena ca ni ra sega ni rarama sara, mera cavuta tiko na yalo ni Kalou Bula. Ia era sa cavuta ga na qali cava i lagi o Ratu mai Bula. Ia o ira na Qali Kamami, o Ratu mai Bulu. Me bale vei Ratu sa bulu, me soli ira tiko mai na yalo mai bulu, mera sucu vakatamata mai i vuravura; ni ra ciba me lesu tale yani i bulu na yagodra vei Ratu mai Bulu. Oqo na vuni kena cala na nodra vakasama neimami qase, ni ra veidre ena cavuta tiko na yaca ni Kalou. O ira na Cava ki lagi, sa dei nodra cavuta tiko na yaca ni Kalou i Tura se Tera, me yacana o Ratu mai Bula; koya na Kalou vu, sa bula vakai koya mai Bulu. oya o Lagi, se Vunilagi era cava tiko kina. Era sa kaya sa tiko mai Bulu.
Ia o ira na Qali Kamami (sa vinaka ka dei na veivosaki) sai ira na qali oqo, era lewe levu sara ena nodra curu vakadua mai i Viti, ka ubia na vanua taucoko nodra kawa. Sai ira ka vakasesei Viti, ni ra cavuta tiko na yaca ni tamata sa mate, o Ratu, me sa Kalou, o Ratu mai Bulu na yacana. Era vakabauta sara o ira, ni sa Kalou kei vuravura na yalo i Turaga Sau, se yalo ni turaga qaqa, se yalo ni bete vosa mana, ni ra sa tiko mai Bulu, ena yaco tikoga mai i vuravura nodra vosa.
Sai koya na ka oqo, era dausorova kina na ibulubulu o ira na kawa ni Qali Kamami. Ni ra nanuma sa tiko mai bulu nodra Kalou o Ratu, o koya era bula tiko kina, ni solia tiko mai vei ira na veika kece era masuta vua. Oqo na vu ni neimami sese na kai Viti, ena itovo ni qarava na Kalou dina o Ratu mai Bula.
Era kunea beka maivei na itovo ni vakabauta na yalo ni tamata sa mate me Kalou o ira na Qali kamami? Sa dina ga na iTukutuku kei Ijipita makawa sa vola o Misa Kere, ena nona i vola i tukutuku. Ni kaya o koya, "Sa dua na
matanitu makawa mai Ijipita o Cepi na yacana." A koro levu oqo, sa tiko mai Colo, ena bati ni uciwai na Naile; Ai ka rua o Memife na koro ni tui, sa tiko ena bati ni uciwai o ya, e voleka i waitui.
Ia ni sa oti na waluvu, sa tubu na kawa ni tamata me levu, sa tawase o vuravura mera dui lako. Ni sa sega ni dede, sa tubu cake me levu ka kaukaua e rua na matanitu mai Asiria, o Ninive kei Papiloni. Ia sa tubu mai Aferika o Ijipita, sa kena koro levu o Memife kei Cepi.
Ena gauna o ya, era sa kila na Kalou dina o ira na kai Ijipita, me vaka sa kilai o Noa. Ia emuri, era sa vakatubura vakataki ira ga eso na ka vakaiceni, na via qarava na Kalou lasu. Na yalo ni tamata, na manumanu, na ika, kei na veika galu eso. Era sa dau qarava e dua na nodra tui vinaka, o Osairisi na yacana. Ni sa mate o koya, era sa vakabauti koya me nodra Kalou. Sa vakamatea na tui oqo na luvena tagane. Ia emuri era sa kaya na kai Ijipita sa buli o koya me nodra turaga ni lewa na kai vuravura kece. Sa mani lutu na qarava na Kalou dina.
Ia na itovo oqo, sa kune vakalevu e Viti, na qarava na yalo ni tamata. Era kunea beka mai vei? Sa macala ga ni dina na itukutuku nei Doketa Faisoni, ni kaya o koya, ni ra tiko e liu mai na drano o Taga ni ika na qase. Ia sa macala kina vei keda, ni sa dina nodratou a tiko mai Cepi, o Tura kei rau na watina, o Sina kei Nai, o Lutunasobasoba kei na watina o Ranadinisei, o Degei kei ratou na tacina, o iratou na luvei Tura mai vei na ina yalewa ni Aferika. Ia sai ratou oqo, ka kauta mai i Viti na kena qaravi na yalo ni tamata sa mate, ka ra vakabauta me Kalou Yalo.
Ia sai koya dina sara oqo, na vuna era vakabauta kina neimami qase, ni keimami vu mai na yalo ni neimami qase sa mate. Koya era vakabauta kina na vanua sa bulu kina me vanua tabu (vanua ni yalo).
2. Era vakabauta talega neimami qase ni keimami vu mai ului Nakauvadra. Ia na vakasama oqo, sa vakaraitaka votu mai na nodra sese ka muria na itovo ni kena qaravi na Kalou vaka Ijipita. Ni dede vakalailai nodra mai tiko e Nakauvadra, sa bale o Lutunasobasoba na ika I ni Ratu. Sa turaga vinaka ka dau vosa mana, o ya, ga, era qarava kina na yalona ni sa bulu mai Nakauvadra. Ka cavuti Nakauvadra me vanua tabu, na kena ulu ni vanua, me ulu ni vanua ni Kalou, ka ra cavuta tiko me yaca ni nodra Kalou, o Ratu mai Bulu. (Ni sa bulu kina o Ratu).
Oqori ga na vuna era kaya kina neimami qase, ni vu na kai Viti mai Nakauvadra. Ka ni a mate, ka bulu kina nodra vu, koya era bulia oti me Ratu, o Lutunasobasoba na yacana. Oqo ga sa vu ni kena sese vakaca sara o Viti. Ka ni sa dromu na mata ni siga ena nodra tiko mai Cepi (Ijipita), ka bogi levu ena nodra tiko mai Verata, Taga ni ika. Ka vakakina nodra cabe i Papua ka yaco sara mai Viti.
3. A nodra vakasama na Qali cava kilagi, ni keimami vu mai Vunilagi. Ia sa dei tu e yalodra na kawa i Kubunavanua, ena nodra cavuta tiko na yaca ni Kalou mei Ratu mai Bula; ka cavuta na vanua ni yalo mei Vunilagi, o Namolikalagi me vanua ni yalo vinaka. Ia sa kedrai cavuti levu na kawa i Tura, se Tera eliu, na Cavakilagi. Ia era sa vakalutuya na yaca oqo o ira na kawa ni ulumatua, ka cavuti ira tiko me Qali kamami. Me yaca ni Kalou o Ratu mai Bulu.

Wase 5. Kedra itukutuku na Qase ra vakatawai Viti eliu

O ratou ka bula eliu sara. O Ratu mai Bula se Degei na ika II, o rau na Toma naivi (A tagane kei na yalewa).
O Degei na ika I. Sa tea e dua na loga ni vudi mei bulu ni buto drau na gone, ka vakatabuya vei rau na Toma, kaya ni sa vua na vudi oqo, ka matua me qai sevu vei Ratu qai tara ni laukana. Ni sa bera ni sevu na vudi vei Ratu, rau sa kania na vei Tomani, (Rau na veitau) me vakaraica e dua na ika dua. Ia na veitau, sa rawa me rau duidui, sa rawa me rau duavata ka yalovata.
Oqo na vuna, sa qai vukici kina o Ratu, na yacadrau na Tomanaivi. Tagane me yacana o Catanatamani, yalewa me o Camaisala. Koya sa cavuti me tinadra na kai Viti.
A luvei Catanatamani o Tura, kei Rawaka ni Vugayali na tagane, o Rokovunisei kei Tikinivula na yalewa. o ratou oqo sa bulu e Viti eliu sara; ka sa tu na kedratou i tukutuku vakaitalanoa ni ratou sa vu vei Ratu mai Bula. Ka sega ni dua e cavuta ena italanoa kei Viti, ni ratou lako mai na dua na vanua tani. E kainaki ni ratou a tubu ga e Viti, ka vakatawa na vuravura. Na nodratou kawa era sa cavuti me kai Viti. Sa vakadinadinataki ena yacadratou yadua era taura tiko nikua.
E rua ga na iwase levu ni kawa, era cavuti me kai Viti dina: 1. Na kawa ni ulumatua sa kedrai cavuti na Qali Kamami. (Sa dranu vinaka, sa qaci, ka deideia, sa dei ka vatu.) Oqo na veivosa sai balebale ni Kamami. 2. Na Qali Cavakilagi, sa kedrai cavuti na kawa ni gone. (Era vakarorogo ka cava vei Ratu mai Lagi.
Sa qai macala mi sai Ratu mai Bula, na Tui Lagi, sa vu kina na keimami i cavuti levu na kai Viti. "O ya na Cavakilagi."
Sa macala talega ni sai koya sa vu kina na icavu ni yaca buli ni kawa turaga, rau sa curu mai i Viti: Raica. (1) Ratu, (Ratu mai Bula). (2) Tui (Tui Lagi). Ai cavu ni yaca buli ruarua, sa bale i na yacana na nomami vu, sa vakatuburi keimami na kai Viti. E dua sa bale i na yacana dina, ai karua, sa bale i na yaca ni nona vanua sa buli me kena tui. Sa qai macala, ni sai koya na yacada na tamata, sa vu kina na icavuti ni noda kawa; kei na icavu ni yaca buli vakavanua, sa bale i na yaca ni dui nodra vanua eda sa buli me kena liuliu. Ia na icavuti levu vakavanua, sa bale i na kena vauvata na yaca ni tamata sa vu ni vanua, kei na yaca ni nona yavutu ena vanua sa tiko kina.
Ia ni sa macala oti na yaca i Ratu mai Bula, kei na yaca ni nona vanua, kei na vanua era sa dui lai tiko kina. Ia meu sa qai tukuna oqo, nodra lako mai i Viti na kawa i Ratu:
Sa tolu na waqa era lako mai kina neimami qase i Viti: (1) Na Lolopeau (Lolovira na biau) waqa oqo, koya sa yacana e Viti na Rogovoka, ka yacana mai vei ira na yavusa Malea, au cavuta oti e cake. (2) Na Kaunitoni (Ni a umataki oti, ka toni tu e wai ka dede; qai sovudreketaki. O koya sa yacana kina na Kaunitoni. (3) Na Kaunitera. A waqa oqo, sa vakayaca ena dua na qase Kubunavanua, koya sa yacana e Viti o "Tura." (Tura i tolu). Sai ratou na waqa oqo, sa kilai levu e Viti eliu na yacadratou, ni ra vodo mai kina neimami qase.
Ia sa duidu na gauna eratou yaco maki kina i Viti. Sa duidui talega na vanua eratou mai kele taumada kina. Ia era sa kawa vata ga vei Ratu maibula.

Ai Matai ni Lakolako. Sa macala sara ni sa liu mai i Viti na Rogovoka, koya nodra waqa levu duadua na yavusa Malea, sa yacana vei ira na Lolopeau. A waqa oqo eratou sa vodo mai kina neimami qase, eratou a tiko mai Turakesitani, Esia, era lako vata mai eliu kei ira na qase ni Malea, me qara vanua kei ratou tale eso neimami qase ka tiko mai Aferika.
o ratou ka vodo mai Turakisitani: O Rawaka, koya sa yacana ni sucu mai Ijipita o Tuwaka sa mani yacana e Viti o Rawaka ni Vugayali. O Ranadi ni Sina, koya sa yacana eliu o Tikinivula kei rau na luvena o koya Nasau, kei Tui wai. O Kubunavanua kei Sina na marama ni Toga na watina; kei ratou na luvedrau, o Ravula, Kolimatua kei Delainauluvatu.
o ratou sa vodo mai Aferika: O Tura na tamadrau o Lutunasobasoba, kei Kubunavanua, kei rau o Tuinayavu, kei Daunisai, na watidratou na luvedratou. Sai ira kece oqo ka vodo mai eliu ena Lolopeau, nodra waqa levu na Malea.
Ena nodra lako mai oqo na qase me qara vanua, era sa muria cake na vanua sa cadra kina na siga; koya sa nodra kina na yavusa Malea na vei yatu yanuyanu i na Tokalau; Ia ni ra sa tala kece na vei mata yavusa Malea ena vanua era vinakata; o koya eratou sa mai sobu kina ena dua na yanuyanu lailai mai Toga o ratou eso na kawa i tui (Ratumaibulu) o ratou o Kubunavanua, kei Sina na watina kei na luvedrau: O Ravula Kolimatua kei Delainauluvatu. Eratou sa vakatoka me yacani yanuyanu o ya, o Vunilagi (ni cadra taumada kina na siga) koya era cavuta mai Toga, mei Vunicagi, e Viti o Vunilagi.
Ia sa dua vei ira na turaga ni yavusa Malea na yacana o Tui Toga, sa watina e dua na marama ni Taiti na yacana o Sinhe, o rau oqo, rau sa sobu i na dua na yanuyanu, rau sa vakatoka me yacana o Toga, oya ga na yacana na turaga o ya. Era sa cavuta tiko mei Toga, ka yacova na siga oqo.
Ia o ratou na cavakilagi sa vo tiko e waqa, sa kauti ratou sara mai na Rogovoka ka soko muria sobu mai na idromudromu ni siga, me qara e dua nodra vanua. Ni ra soko tiko ena bogi kei na siga, sa votu mai eso na veiyanuyanu mei na tokalau vualiku, era sa raici Taveuni kei Vanua levu, era kaya, sa noda na vanua levu ka tu, me da soko muria sobu, ia na vanua sa mudu kina, me sa tara kina noda koro. Ni ra soko mai sa mudu na vanua mai ucui Naicobocobo (Naicabocabo) sa kele kina na Rogovoka, era sa sobu i vanua, era raica sa vanua levu sara, "Era sa vakatoka me yaca ni vanua, o Vanua levu oya sa yacana tiko ka yacova na siga oqo."
Ia sai ira oqo ka yaco taumada mai i Viti me vakatawa na vanua: O Tura na tamadra na Qali Kamami, o rau na makubuna; o Tuinayavu, kei Daunisai; na watidratou, na luvedratou. O Rawaka na tamadra na Qali Cavakilagi, kei Tuiwai na luvena, kei Koya Nasau na luvei Tikinivula na Ranadi ni sina na watidratou sai ratou oqo ka tara ma koro o Naicobocobo nodra yavutu.

Ai ka rua ni lakolako. (2) "Kaunitoni." Sa macala sara ni sai ka rua ni waqa ka lako mai i Viti me vakatawa na vanua, na "Kaunitoni" a waqa oqo era vodo mai kina na Qali kamami era tiko mai Taqa ni ika, kei ira ka tiko mai Vuda Aferika. O ira sa macala ni ra vodo mai kina: O Lutunasobasoba na Ratu, kei rau na watina o Ranadinisei, kei Nai, kei ira na luvedrau o Buisavulu, Rokomautu, Rokoratu, kei ratou na luvei Ranadinisei ia o Degei II, o Waicala, o Nakumilevu, o Ramasilevu, o Kiranamoli, o Coci, o Rokola, kei ratou na luvei Nai. Kei na watidratou na luvei Lutunasobasoba kei na luvedra, o Kaisaqere, o Kailolo, o Muneanaqo, kei ira tale eso na kawa ni tamata lalai.

A VU NI NODRA MAI QARA VANUA. Era sa biuta na vanua koya neimami qase, ni sa vanua ni leqa ena veikakece ni noda bula, ka ni sa tiko vakadredre i Colo nodra koro.
Ena nodra lako mai oqo na Qali kamami me qara vanua. Sa lomadra mera sa muri ira na wekadra era lako cake oti mai e liu ia ni sa melo na soko ena mataka, sa lomai Ratu mera sa vodo vakaitikotiko. O Nakumilevu kei ira nona kawa, i mua e liu; me nona i tavi na rai vanua. O Ramasilevu o Rokola kei ira nodrau kawa, i mua e muri, mera veisokotaki sa va na itikotiko e loma ni waqa, ka baleti ira na turaga kei na bete.
Ni sa vakarewa na Kaunitoni me lako sa kaya o Ratu, mera soko cake i matanisiga, me muria na Lolopeau; ia ni ra donuya na ucui Aferika i na Ceva, sa babani na tokalau cevaceva, sa dredre na soko. Sa kaya o Ratu, sa tarovi na lako cake, me cavu na waqa, ka uli yani me mua na Ra. Sa cavu sara na Kaunitoni, ka uli yani. Ni ra tiko ena bogi kei na siga, sa levu na vanua era sa sivia. Ni ra rai yani i liu, sa votu eso na vanua, sa lomadra mera kele kina. Ni ra yaco i vanua, ka sega na tamata era kunea kina. Sa qai lomadratou na turaga mera sobu i vanua. Oti sa lewa o Ratu, me sa tara eso na vanua me koro; sa mani tara o Verata, o Rewa, o Bureta, kei Viwa. Eda sa qai kila rawa na dina ni sala era muria mai na noda qase, ena yaca ni nodra yavutu ni koro, sa kune voli ena veivanua era mai tiko kina, ka yaco sara mai i Viti, Raica oqo: "Na yavutu eratou tiko mai Papua kau tukuna toka e cake, ia sa yali ga o Vuda, o ira na lewena sa volai me nodra o Viwa. Ia rau sa yali ga vakadua o Batiki kei Kabara. Kei na yavu o Turakesitani mai Esia, ka sa macala kina ni ra sa vodo ena Lolopeau nodra waqa na Malea, na lewe ni yavutu oya. Raica nodra sala: Era sa muria cake na tokalau. Sa mani kune sara e Viti, na yavutu ka vakayaca vei Tura "se o Tura" mai Bua, mai Moturiki kei Batiki kei Kabara. Eratou sa yali mai Papua.
Ni sa dede nodratou tiko mai Papua, era sa qai kila ni sa vanua ni mate. Era sa lewa tale na turaga me sa biu nodra veikoro, mera qara e dua na vanua vinaka. Sa qai lewa na Ratu me dua nodra kana vata, era sa lai qoli na gone. Dau ka rawa e dua na vonu; sa mani lewa o Kiranamoli mera kania, me kau ga na ika vei ratou na turaga. Ni rau rogoca o Ratu kei Degei rau sa cudru. Koya sa vuna me kani na vonu na turaga, me kua ni kania veitalia na tamata lalai. Ni sa oti nodra kana vata, ratou sa bose na turaga me sa biu tiko mai Papua o Kiranamoli, kei ira na tamata lalai era kania na vonu. Koya sa mani yaca ni vakarokoroko kina mai Papua na "Kira," ka yacova na siga oqo. "Na kawa i Kiranamoli ka vakatawa na vanua oya nikua."
Oti era sa vodo tale me vaka sa tukuni oti; sa vakarewa tale na Kaunitoni me qara vanua. Era soko tiko ena siga ka bogi; sa sivi i muri na veivanua eso, kena ca era voleka i Papua qara e dua me dromu yani kina. Vakalailai sa tabaki ira e dua na cagi kaukaua, sega ni dede, sa votu e dua na vanua. Ni sa kaukaua mai na cagi, sa lewa o Mali na dau ni soko me cavu. Ka sai koya na cavu koya sa tasova kina i wai na kato ivola vatu kei na iyaya vakamatai i Rokola. "Koya ga sa vu ni leqa kei Viti." E kainaki sa tiko ena kato i vola vatu o ya, na iTukutuku ni noda Kawa, kei na ivola ni cakacaka, ena buli ka vakamatai, kei na itukutuku ni nodra Kalou kei na nodra lotu. (Ai tovo ni kena qaravi) Kei na kato iyaya vakamatai i Rokola. Ia na kato ivola vatu sa nodrau na vuku o Degei kei Lutunasobasoba.
Ena mataka sa lomadratou na turaga, mera qara na kato i vola, ni cavu tale na waqa, era kaya sa lutu na kato ena veiyanuyanu o ya: Sa kaya o Lutunasobasoba "Sa yawa yani." Koya sa yaca ni veiyanuyanu kina koya na Yatu Yasawa. (Sa yawa yani). Sa via vakatotolo i vanua o Ratu ni sa malumalumu mai o koya, ena nanumi ira nona kawa, ni ra sa na leqa mai muri, ni sa yali na kato ivola, kei na iyaya vakamatai i Rokola. Oqo na vuna, sa malumalumu kina vakatotolo o Ratu.
Ia ni sa cavu tale i vanua na Kaunitoni, sa mua na ucui Vuda, vakalailai era sa yaco i vanua. Sa kele na waqa, ni ra sobu i vanua, era sa veibataka se ra tiko evei; oti era sa mani tawase, koya sa yaca ni ucuna kina oya o Veiseisei mai Vuda. Ni ra sa tawase O Ratu na watina kei ratou na luvena esi era sa lako cake ena Kaunitoni, o Degei II sa taubale e baravi. O ira eso era sa gole sobu, sa kaya o Degei II, mera tiko mada e kea, me lai raica mai cake e dua na vanua vinaka, me nodra. Koya era sa tara kina na koro; era sa vakatoka me yacana o Lomolomo ko Vuda, mai ucui Yadromu, mai Namoli (Vuda.) (Koro ni vakacegu).
Oti sa yaco tale mai o Degei II me tukuna vei ira e dua na vanua vinaka sa raica mai cake. Sa tukuna vei Ratu, sa lomai Ratu mera sa lako cake sara mera raica. Ia o ira sa tiko mai Lomolomo ko Vuda,s a tukuna vei ira o Degei mera sa taubale e vanua. Sa liutaki ira o Coci na luvei na ikei ira na cauravou. Ia o Kaisaqere o Kailolo, kei Muneanaqo, eratou sa bese ni lako. O koya sa tiko kina mai Nadi o Muneanaqo, ia o rau na veitacini o Kaisaqere kei Kailolo erau lako sobu yani ka tara na koro o Narokoyawa kei Korolevu ena ulu ni wai o Nasigatoka me nodrau.
Ia o ira na turaga era lako e waqa; era sa yaco yani i na vanua sa digia mo Degei II me koro, "Nakauvadra." Oti sa tara sara na vale i Lutunasobasoba na Ratu sa kena kau walega na vadra, koya sa mani yaca ni vanua kina oya o Nakauvadra ka yacova na siga oqo.
O ira na taubale e vanua, era sa cabeta mai na Tualeita (Tua i tamaqu). Era sa vitika cake mai na veikau me nodra sala i Nakauvadra. Ni ra sa lako tiko, sa liutaki ira e liu e dua na rorogo, e vaka e dua e vitika voli yani eliu na kau ena sala era muria, sai koya na rorogo oqo sa ka ni vakacegu sara vei ira, me dusia na vanua o Nakauvadra na koro era lako kina, sa tiko mai kina o Ratu.
Ni ra yaco kina, era sa tukuna vei ratou na turaga na ka sa kauti ira mai ena sala veikau ka ra yaco rawa mai kina. Sa mani kaya o Ratu, sa vinaka me sa yaca ni vanua oqo o Viti. Ia o kemuni na taubale mai e vanua, me sa yacamuni na kai Na Vitilevu. (Ni kemuni a Vitilevu mai ena salatu). Koya sa wase tolu kina nodra kawa na taubale. (a) Kainavitilevu (c) Kainavitikau. Me yala tu mada eke, me'u lai kauta tale mai na ikatolu ni waqa, era vodo maikina na kawa ni kai Viti dina era cavuti me Tui.

Ai katolu ni lakolako. KAUNITERA. Na kaunitera na waqa sa ta mai Toga, ka sa vakayaca vei Tura na tamai Kubunavanua. o ratou ka vodo maikina O Kubunavanua kei Sina na watina, kei ratou na luvedrau; o Ravula, Kolimatua, Deilanauluvatu kei ira eso na dau ni soko, era cavuti me Kailepuka. o ratou oqo na qali Cavakilagi, eratou a mai sobu i na yanuyanu lailai oya mai Toga ka vakatoka me yacana o Vunilagi.
o ratou na kawa turaga oqo, sa lomadratou me muri ira na wekadra era liu mai i viti. Ni sa macala na lomadratou, sa melo sara na soko me ia na lako ena mataka. Ni ratou vodo oti na turaga sa vakarewa na Kaunitera me qara vanua vinaka. Eratou sa mua i na Ceva i Ra ena nodratou lako mai. Ni soko tiko ena bogi kei na siga sa votu mai eso na veiyanuyanu sa ra koto i na Ceva, ni ra yacova na yanuyanu sa donui ira, sa lomadratou na turaga mera kele kina. Ka raica na vanua sa vanua vinaka ka sautu. Sa tu kina na veika kece, era mani kaya me sa yacana o Burotu; ni ra tiko kina, sa mani sucukina e dua na luvei Kubunavanua. Sa vakatoka me yacana o Ravouvou ni Burotu koya talega sa yacana o Rovarovaivalu. Ni sa tubu na gone me levu mai sa via vakatasosoko, sa mani caka e dua na waqa Latoka me vaka na ikato ni Bakanawa, sa bau waqa levu sa rauta e lewe 3, se 4 me vodo kina. Ni kasonaki oti; sa lomai Ravouvou me rtou vakatasosoko kei na lewe tolu na luvedratou na Dau ni Soko. Ni ratou sa vodo, sa donuya na gauna sa bula kina na cagi, ka ratou sa mani savu kalia sara yani; ka sa lewa toka na mua o Ravouvou, i cama o Matuku, i Mua la, me sa uli na waqa i Muala. Ni ratou yaco i vanua, eratou sa vakatoka na yanuyanu oya me yacana o Muala (Mua la) ka yacova na siga oqo.
Oti sa qai lomai Kubunavanua me sa biu o Burotu, sa vakarewa na Kaunitera mera sa lako mai, ni sa yali o Ravouvou, ia ni ra soko tiko mai me qarai iratou, sa votu mai e dua na yanuyanu sa koto i Naivatoto. Sa lomadra me sa cavu na waqa me sa uli kina. Ni ra yaco i Daveta era sa vakatoka me yacana o Daveta Tabu. A vanua era cabe kina, sa yacana o Muaicabe, na vanua era vola vanua kina sa yacana Naqumuivola, ia na koro era tara taumada sa yacana o Naisogotokalau, ka yaca ni yanuyanu o Totoya.
Ni ra tiko dede vakalailai, eratou sa tawase na veitamani, o Kubunavanua sa tara na koro o Tovu me nona. Ia o ratou na luvena, eratou sa lai tiko i na yasa o Keteira. E muri, ratou sa tawase tale na gone. O Ravula kei Kolimatua eratou sa lako mai i Muala vei Ravouvou, ka ratou tiko kina. Ia sa tikoga mai Keteira o Delainauluvatu. Eratou sa yaco e muri me Kawa ni Tui na gone, ka Kawa ni Sau o tamadratou. Ni ra sucu tale e muri eso na luvena, era gone, era sa cavuti ena yaca i tamadra, "Me Kawa ni Sau."
Eda sa kila ena itukutuku oqo, ni ratou sa yaco kece mai i Viti na waqa e tolu, era vodo mai kina noda qase me vakatawa na vanua. O ira na liu mai ena Rogovoka a lewena era tiko mai Naicobocobo, Vanualevu; a ikarua na Kaunitoni, a lewena era tiko mai Nakauvadra, Vitilevu; ikatolu na Kaunitera, a lewena era tiko mai Totoya, yasayasa Muala. Qai muri mai e dua na waqa dauvoce yatu, erau ciri mai Toga ka kasa i ucui Suliyaga mai Beqa. O ira oqo ra vakatawa taumada na vanua o Viti.
Mo ni kila na turaga kei na marama, ni sa na tasere na itukutuku ena veivula me drodro yani e delai Viti na kawa tamata, o ni sa na qai kila kina nomuni dui kawa; kei na yaca ni nodai tutu dina vakavanua eda tu kina kei na yacana noda qase vu eda sa tubu maikina. Mo ni yavala mada ka sauma na iTukutuku Vakalotu, de o bera, ka sega ni o kilai iko vinaka ena kawa o tu kina.

Wase 6. A imatai ni veibuli itutu vakavanua.

Ia ni sa dede vakalailai nodra dui tiko neimami qase ena veivanua era cabe taumada kina. Sa qai rogo yani vei ratou na turaga ka lako mai na Kaunitoni ka tiko mai Nakauvadra, ni ra sa tiko e Viti na wekadratou eso, ka liu mai ena Rogovoka, kei ratou na turaga ka muri mai na Kaunitera kei rau na Dau ni voce yatu, ka lako mai ena waqa voce. Ni ratou taroga sa dina; era sa marau vakalevu sara, ni sai ira dina na wekadra ka liu mai ena Lolopoau, ka veitalatala kei ira mai Vuda, Aferika.
"O keda nodra kawa ena gauna oqo, eda sa qai kila na liga loloma ni Kalou sa tuberi ira vata mai noda qase ena vanua kalougata oqo." Na vanua sa tubu wale kina mai na kena qele na kakana e sega ni tei ena buno ni tamata, ena loloma ga ni Kalou. Na vanua sa uto i vuravura, ni cabeta taumada mai na matanisiga. Sai koya na were ni Kalou o Ratu mai bula. Sa vakatubura kina na tamata sa yali, ka vakatikora kina emuri na Nona kawa sa sucu emuri; ni sa vakasinaita oti mai ena tamata, na veivanua lelevu, se lalai e vuravura ka qai tawa tale emuri na vanua sa tubu eliu. "Oqo na vuku ni Kalou". Ia sa dodonu sara vei ira na itaukei ni vanua oqo mera soli ira taucoko sara Vua na Kalou; ke ra sa muri ena vuku, ena kilaka, ena lewa, kei na vutuniyau. Ia mera liu ga ena rerevaka na Kalou, vakarokoroko Vua ka lomani Koya; kei ira talega na tamata.
Ia sa dodonu ena itukutuku oqo, me da kila na vanua era vakoro taumada kina na qase vu kei Viti era liu mai i na vanua: (1) O Naicobocobo; (2) Nasauvuki (Moturiki); (3) O Delailagi; (4) O Vunilagi; (5) O Nakauvadra; (6) O Narokorokoyawa (Yatu Malolo); (7) O Naisogotokalau (Totoya); (8) O Korolevu (Beqa). Emuri sa ra qai vakatokai na veivanua oqo me vanua ni Kalou, se vanua tabu (ni tiko kina na Vu). "Ia ni sa lala, ka rusa, sa qai cavuti me icibaciba". Ia ena gauna ga oya, eratou sa qai bose na turaga mera sa lakovi kece na veiyavusa oya, mera mai vakatawa vata ga na vanua o Nakauvadra, ni vanua levu ka vinaka.
Ia nira sa lakovi na turaga kece oya, ka sa tukuni vei ira na lomadratou na turaga ka tiko mai Nakauvadra, mera lai vakatawa vata na vanua eratou tiko kina ni sa vanua vinaka; era sa dui vakavinavinaka mai kina. Ni ra sa yaco mai i Nakauvadra, era sa marau ni veikune kei ira na wekadra. Ka sa votai sara vei ira na tiki ni vanua mera dui tiko kina. Oqo na vuna sa matanitu taumada kina e Viti o Nakauvadra, ka vanua tabu talega; ka ni ra mai tiko vata kina na qase Vu kei Viti; ka lako mai me vakatawa na vanua. Ia o Kiranamoli, kei ira na kawa ni tamata wale eso, era biu tu yani mai Papua, ka so tale vei ira sa dro i Marata mai yatu Solomoni. Era sega so ni kacivi rawa me lako mai i Nakauvadra, ni sa rui yawa yani.
ena gauna o ya, era sa loma vata kina na veimata i tikotiko; me sa buli mada e dua na turaga me sa liutaki ira. Era sa qai loma vata, me sa cavuti o Lutunasobasoba na luvei Tura, me sa Ratu ni vanua. Ka ra sa cavuti vata kaya eso na qase, mai na veimata i tikotiko vakavanua, mera sa masi ni vanua, mera sa vukei koya ena lewa.
Oqo na imatai ni veicavu yaca buli ni tutu Vakavanua sa caka e Viti; ena dua ga na koro o Nakauvadra na yacana. Ia o ira oqo, era sa dui kauta voli ga mai na yaca ni nodra i tutu. Ia era sa lomavata ena gauna ga o ya, me sa liu mada na Ratu, ni sai koya na yacabuli dina ni nodra qase era vu vata maikina; o Ratu maibula na yacana.
Ia ena ika rua ni mata turaga ka curu mai, era sa qai buli me liu; mai na nodra gumatua ka qaqa, ena ika rua ni veibuli i tutu Vakavanua. Ia ena imatai ni veibuli oqo, era sa cavuti taumada kina na turaga eso, me vaka na nodra veitarataravi ni tutu vakavanua ena gauna o ya, ena imatai ni veibuli. Raica sa vakaoqo:

┌─────────────────────┬─────────────┬──────────────┬───────────────────┐
│Tutu VakaVei i │Yacadra sa │Yacadra Buli │Nodra i Tavi │
│ vanua mai na │Cavuti me │ │ │
│Qali Kamani kei na │ nodra │ │ │
│ Qali Cavakilagi │ │ │ │
├─────────────────────┼─────────────┼──────────────┼───────────────────┤
│1. Turaga Ratu │Lutunasoba │Ratu. │Lewa na Vanua. │
│ │ soba │ │ │
│2. Bete levu ni Kalou│Degei II │Masi Ratu. │Me tukuna na vosa │
│ │ │ │ ni Kalou │
│3. Bete ni Veibuli │Nakumilevu │Matanivanua. │Maroroya na Turaga │
│ │ │ │ kei na Vanua │
│4. Dau. │Ramasilevu. │Tuni dau │Dau ni soko, Dau ni│
│ │ │ │qoli, Dau ni tuli │
│ │ │ │ kuro │
│5. Mataisau │Rokola │Dau levu │Matai ni waqa &c │
│1. Turaga Tui │Kubunavanua │Tui. │Lewa na Vanua │
│2. Turaga sau, se │Koya Nasau │Komai ni koro.│Lewa na Koro │
│ Turaga lewena │ │ │ │
│3. Sau Turaga. │Tui wai. │Komai ni Bure │Sauvaka na cakacaka│
│4. Bete ni Kalou mai │ │kalou. │ (a) Ai Valu │
│ lagi. Rau na Cavakilagi. Tokalou. E rau lewe │ (b) A Bure kalou │
│ rua, e dua na bete, e dua na Dau. │ (c) Maroroya na │
│ (Tunikalou) me sau vaka na cakacaka: │ turaga kei na │
│ (a) Bure kalou │ vanua │
│ (b) Kena qaravi │ (d) Bati ni vanua │
│ (c) Veibuli │ │
│ (d) Dau ni soko,│ │
│ qoli │ │

Ia sai ira kece oqo, era sa cavuti ena gauna oya ena yacadra buli, mera sa i liuliu ni veimata i tutu vakavanua mai Nakauvadra ena imatai ni veibuli. Ia era sa dui turaga ga, ena nodra cakacaka, ia sa 7 na itutu.
Ia o Rokola e cavuti walega na yacana mai na nona cakacaka, me nodratou matai na Sau: sa mani cavuti vakalekaleka kina emuri, me Mataisau. Ia e dau cavuti tale ga me Daulevu, ni nodratou Dau kece ni cakacaka vakamatai na turaga. Ia emuri, o koya ga e qase vei ira, era sa cavuta me Daulevu, me liutaki ira ena lewa ni cakacaka. Ia e sega ni buli; ia sa bulia ga na yacana, nona cakacaka. Ia na Matavule e yaca vaka Toga (Qase).
Ia ena ikarua ni veibuli i tutu Vakavanua, sa bera ni tukuni, sa qai cavuti tale kina e dua me ikawalu ni tutu. "O koya sa qai cavuti rawa kina ena uli itukutuku Vakavanua: na Vakavitu Vakawalu, mai na gauna oya ka yacova na siga oqo".
Ia ni da sa wilika na itukutuku oqo; eda sa qai kila vinaka, ni sa vitu ga na Uma ni tamata sa tiko oqo e Viti. Ka sa 7 talega, na Uma dina ni tutu vakavanua. Niu sa tuva nodra veitarataravi; mo raica vinaka ka vakasama, o na qai kila ni sa vitu ga na tamata vakaitutu sa lako mai i Viti, ena nodra yaco mai. Eda sa vakadinadinataka rawa ena imatai ni veibuli yaca ni tutu vakavanua ni sa vitu ga na yaca ni Uma tamata. Ia na kena tubu o ya, sa tubu ga mai na yaca ni tutu vakavanua sa tukuni oti; me vaka ni sa tubu na tamata, sa tubu talega na cakacaka, sai koya sa qai tubu kina na yaca, mai na itokatoka ni nona i tavi cakacaka vakavanua. Ia na mataisau duadua ga sa sega ni tubu cake na kena i tokatoka. Sa dua tiko na kena yaca buli (Dau levu) mai na gauna oya ka yacova na siga oqo.
Ia sa lomaqu mo ni raica mada, niu sa tuva veitarataravi noda i tutu vakavanua na itaukei sa vakaoqo:

1. TURAGA. Sa wili ena itutu oqo na kawa Ratu, na Tui kei na Sau. Ia sa sega ni buli vei iratou na Sau. Sa cavuti ga me turaga lewena se kai lomanikoro. Ke sa leqa ena dua na turaga Vunivalu. Sa qai wili ga ena itutu turaga ena ika rua ni veibuli sa qai cavuti tale kina e dua na itutu me yacana na Vunivalu.
2. SAU TURAGA. Ai tutu oqo, sa mataqali Bati, ia sa cavuti me Bati turaga; ni sa kawa ni gone, ka kawa ni yalewa mai vei ratou sa cavuti e cake. Sa cavuti talega ena itutu oqo mei Kaso ni turaga ka sa cavuti talega "me bati ni yaqona mei Ratu". Ke sa caka na veibuli, se soqo vakaturaga, sa nodrai tavi na itutu oqo, na qarava na yaqona. Ia sa sega ni dau buli na itutu oqo. Sa cola Sau ga. Ia ke sa leqa na itutu ni buli mai cake; sa rawa me cavuti walega e dua ena kawa oqo me liu ia ena sega ga ni rawa me buli. "E na vuku ni vosa i Rokomautu ni a kaya, me lai wai mai ni yaqona ni veibuli na luvena yalewa o Radinisei, ia ni lako yani ka mani sota kei Tui wai mai na mataniwai, ka rau mani domoni, ka mani vosa bubului kina o Rokomautu, me kua ni toro cake me buli na kawa i Radinisei, me sa bati ni yaqona ga. Ni sa sucu mai o Radikedike na luvedrau o Tuiwai kei Radinisei, sa mani cavuti ga vua me turaga mataniwai "ko ya ni sa kune mai mataniwai". O Radikedike oqo, sa nodra Vu kece na kawa Sau turaga era tiko oqo e Viti, ka dua tale na itokatoka Sau turaga mai na kawa i Vula, kei Rakavono; o ratou oqo, eratou sa tu ena itutu ni Sau turaga, ni sa sega ni vakavanuataki o tinadratou. Ia na matasau sa qai colata ena ika rua ni veibuli na Sau ni tui, kei na Vu ni valu.
3. BETE LEVU NI KALOU VU. Ai tutu oqo, sa ra dau cavuti e Viti me Kawa ni bete levu. Sa nodra i tavi me vakaraitaka na loma ni Kalou; vei ira na tamata, se lomadra na tamata baleta nodra digia na turaga me buli ia era sa mataqali Bati. Era sa cavuti tale ga me Vunikalou. Sa kena yaca buli ni tutu oqo na Masi Ratu se Rasau se Masau se Ramasi. Ni sa oti nodra gauna ni liutaka na vanua era sa qai cavuti me Malosivo, se Malotu, se Malo. Ia ena veivanua kece sa tiko kina na yaca vakaoqo era sa kawa i Degei I. Ia sa so tale na yaca mai na kawa oqo sa ra qai cavuti me vaka nodra i tokatoka mai na ika rua ni veibuli.
Ai tutu oqo, sa liutaka na vanua, ena gauna sa mate kina o Lutunasobasoba. Sa qai buli kina o Degei II mai Nakauvadra me liutaki ira, ni sa qase vosa mana, ka kaukaua. Ni sa mate, era sa qarava na yalona na kai Viti, ena vulu ni sa daukune vua na kaukaua mana i Ratumaibula nodra Kalou Vu. Ia emuri, sa qai suka tale na masi ena kawa i Lutunasobasoba, me tu vei Rokomautu. ena gauna oya era sa qai daucavuti kina na kawa ni Bete Levu me "Vusasivo, se Malosivo, sa Malotu, se Malo." Ia sai ira ga oqo na kawa i Degei II. O koya sa daucavuti eliu me Ramasi, se Masi Ratu, se i Taukei ni yavu.
4. BETE MATANIVANUA NI TUI, SE RATU. Ai tutu oqo sa cavuati me Matanivanua ga ni Tui (Matanivanua mai Vale.) Sa nona i tavi me qarava na vale, ena veika sa kau mai tuba, me vakacabori mai i vale vua na tui, me tabaka, kei na veika sa soli e vale me cabo i tuba vei ira na vanua, me vakacabora. Sa nona itavi talega me maroroya na Tui. Ia sa kena yacabuli ni tutu oqo, "Na Tuni, se Tunikalou, se Tokalau." Ia sa dua tale na itokatoka ni tutu oqo, sa nona i tavi me tara na yago ni turaga ni tauvi mate, ka buluta ni sa bale. Sa yacana na Bota ena so na vanua, se Bouta, se Bene, ka so na Matanacika. Ia na Tunikalou, sa daumea na luve ni turaga. Ai tokatoka oqo, e sega ni dautama vua na tui, e baleta ni daukeveta toka na luvena, mani tabu kina ni tama. Sa ra cavuti talega me qase ni Vale Levu na itokatola oqo. Ia era sa dautamaka ga na Burekalou ni mataqali turaga, ka sega ni tamata na tamata turaga.
5. BETE MATANIVANUA. A itutu oqo e nodra mata na lewenivanua vua na Tui, se i na vanua Vakatui, se i na vanua Matanitu (sa Matanivanua e tuba.) Nona itavi me kauta nodra vosa na lewenivanua, se lewa vua na tui, se i na vanua, ena matana na tui kei ira na lewenivanua. Nona itavi talega me tabaka na magiti sa cabo mai, me talaca, ka vota. Ia e tolu na itokatoka mai na itutu oqo, tolu talega na kena yaca buli: (a) Takala, nona na lewa (b) Matanivanua, e mata, e talaca na magiti (c) O Tuirara, e vota e kacivaka (biliga).
Nodratou itavi talega oqo na veibuli, eratou daucavuti me Bete ni Veibuli. kena ibalebale, me ratou rabeta na yaqona ni veibuli, vakaisalataka na tui, se bukia na vesa i tabana, kei na iwabale i serena, kei na itaube isala i domona. Ratou qai solia na nodratou vanua me lewa na tui, ka maroroya. E rabeta vei iratou na yaqona o Takala, o koya e iliuliu ni bati balavu, ia, ke sega, ena qai rabe o Matanivanua, se o Tuirara. Sa qai kovea e muri ena ikarua ni veibuli na itutu i Takala o Tora, oya sa qai yaco kina o Tora me Turaga ni Bati.
6. DAU. A itutu oqo e tolu na kena itokatoka: (a) Daunisoko. A itokatoka oqo e liutaki iratou, ni kawa i Tuiwai, oya e kena yaca buli kina na Sau (Sauturaga). Era vu na mataqali kai Levuka ena itutu oqo (Levukaniqio). E lewa na waqa kei na tamata nira soko. E vu na kawa oqo mai Burotu, mai Yasayasa Muala, ni ratou a le 4 eratou a sokotaki Ravouvou ni Burotu mai ena nona vakatasosoko ena latoka, ratou mani ciri o Rovarovaivalu kei na dua i Muala, ka rua erau kasa i Beqa; erau cavuti me Qalicavakilagi. (b) Dauniqoli. A itokatoka oqo era lewa na wai ka nodra, era kana kina, e kena yaca buli na "Tui Dau." A kawa oqo e vu mai Beqa, ni a kasa kina na nodra qase, ka dua na Bete kei Tuilagi. (c) Daunitulikuro. A itutu oqo e nodra cakacaka na buli tete, a cakacaka oqo era kana kina ra vakaiyau kina, nira volitaka. Era vu mai Navatu Rakiraki, ia era kawa i Ramasilevu. Oqo e dua na cakacaka kilai sara eliu e Viti, eso era tuli kuro, dari, vakariri, sira, sue, tavilobi me ivuluvulu, saqa ni waiwai, &c. Era daucavuti na kawa ni Dau me nodra qase o Ramasilevu. Ia o Ramasilevu e vaka e dua e tubu mai na kawa i Tuiwai.
7. MATAISAU. A ikavitu oqo ni tutu vakavanua e Viti. E nodra itavi na ta waqa kei na isau, a iyaya ni kana, a isovasova, tanoa, dari vesi &s, kei na iyaragi ni valu, a moto, a iwau, (culacula yate), kiakavo, totokia, vunikau, iula &s. E kena matau na vatu. A cakacaka oqo era kana kina, ra vakaiyau kina, vua na turaga. Na yaca ni liuliu na Daulevu. Ia era vu vei Rokola.
Ia e vakaoqo na kena tuvai na itutu vakavanua ena imatai ni veibuli. Ia mo ni qai dui raica vinaka na nomuni tutu vakavanua o kemuni kece na itaukei e Viti, ni yaca ni tutu sa yacamuni tiko nikua, ena ikarua ni veibuli. Oya na itutu sa qai vakataudeitaki e Viti mai na gauna oya ka yacova na siga oqo. Ka sa kilikili me da dui muria tiko na yaca ni noda itutu vakavanua, kei na noda dui itavi kina, ni oya na lewa ni Kalou eliu vei ira na noda qase, meda kalougata kina.
Ia sa dodonu sara tale ga me vakaikuritaki na yaca ni nomu itutu ena itutu vou, kei na yacamu vou. Me vaka o sa rawata ena nomu cakacaka ena dela ni nomu gauna vou oqo. E sega ni tabu me 10 na nomu itutu, se na yacamu, e tabu ga mo biuta na imatai ni nomu itutu.

To be continued.......

Views: 1743

Comment

You need to be a member of Matavuvale Network to add comments!

Join Matavuvale Network

Comment by Vilisi Nadaku on May 11, 2009 at 6:38pm
Vinaka vakalevu na wekaqu. Au dau rogoco vakacaca tu ga e levu nai tukutuku makawa vaka oqo mai vei tukaqu kei na noqu qase. Ni kalougata tiko.
Comment by Neori Vakadranu on March 16, 2009 at 5:45pm
Nasa Leivere,Vinaka Saka vakalevu......e sa qai matata tikoga mai.....dau vuqa na gauna e da daurogoca nai talanoa e na loma ni KULA.
Ia o koya oqo ....ena DAKU SARA NI KULA.
Vinaka Saka vakalevu.
Comment by ace on February 28, 2009 at 5:35am
Daumaka.Vinaka vakalevu na nomuni dei e na nomuni kila vinaka ka wasea nai talanoa e na gauna kei viti makawa vei ira na noda.
Kalougata tiko na nomuni matavuvale kei na dela ni yavu ni cavu mai kina.
Moni kune kalougata tiko e na vei tabayabaki sa bera mai.

me vakalougatataki kemuni ko jiova ka serauni kemuni e na nona loloma ko jiova.
Comment by tevita kaidrokuya on February 27, 2009 at 8:36am
wananavu saka kerea me vakalevu mai.......ke rawa , ni moce saka ,vinaka

FORUM

SA LALA DINA NA KORO QO - DID FACEBOOK KILLED MATAVUVALE? 11 Replies

Started by NiteDrox in News Discussions. Last reply by Tomasi Vakameau Sep 3.

Decision Making-Why Is It So Hard To Decide? 9 Replies

Started by anamaria in World Issues. Last reply by Ratu Jonetani Tavadroka Sep 2.

Veidigidigi e Viti e na yabaki 2018. 31 Replies

Started by viliame nabobo in World Issues. Last reply by Ratu Jonetani Tavadroka Feb 12.

Who Is This Beast Mentioned In Revelation 13:18? - 666! 252 Replies

Started by UDDY in Spirit and Self. Last reply by Ulaya Racua Saidora Jul 2, 2018.

Jesus Did Not Rise From The Dead On Sunday 150 Replies

Started by Ulaya Racua Saidora in News Discussions. Last reply by Ulaya Racua Saidora Jun 21, 2018.

World War III 2 Replies

Started by Ulaya Racua Saidora in World Issues. Last reply by Ulaya Racua Saidora Jun 21, 2018.

Will Iran Succeed in Syria?

Started by Ulaya Racua Saidora in World Issues May 14, 2018.

How Can Fiji Sevens Team Improve its performance against the two Giant South Africa and Enland. 16 Replies

Started by Tomasi Vakameau in Sports. Last reply by Tomasi Vakameau Apr 30, 2018.

© 2019   Created by Matavuvale Admins.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Terms of Service