Wase 2. Na kena kilai na veika a caka ena veigauna

Niu se bera ni vola na veika sa kilai kina na itukutuku kei Viti makawa, me sa macala mada na nodra ivola na qase na Vu kei Viti, e vakaoqo:
O ira na Vu kei Viti, a sega ni dua na nodra ivola me volai tu kina na kedra itukutuku. E rua ga na nona ivola na Kalouvu dau buli ka era kila ni wilika: A IVOLATAMATA kei na IVOLAGAUNA.
Na IVOLATAMATA e 4 na kena wase: A italanoa ni qase, A itukuni ni qase, A yaca ni kawa, A ivola meke.
A IVOLAGAUNA e 3 na kena wase: A gauna ni so na kauvuata kei na vakasucu ni ika kei na manumanu; A gauna me se kina na cokau (gasau); Gauna me se kina na kau tubuwale, kei na co laukana (Doi, Dovu, Duruka, Vico, Drala &c).
A IVOLATAMATA. Na ivola itukutuku kei Viti, e kilai kina o ira na vakatawa vanua ena imatai ni tabatamata me yacova na 1835. Ni sa kau mai na Lotu Vakarisito sa qai tekivu me volai na itukutuku vakatikina kei Viti ena matanivola vakaPiritania, ena ika13 ni tabatamata me yacova na ika16, sa qai cokovata me ivolatukutuku kei Viti ena 1907 1925.

A itovo ni kena volai na iVolatukutuku

1. Au a vakatomika na itukutuku lalai ni talanoa, na itukuni, na yaca kei na meke, e bale ina ivola au via vola, qai vakacokovatataka me dua na ivolatukutuku kei Viti.
2. Au sa taura e so na ivola vakatikina sa vola e liu o Ilai Motonicocoka, kei ira tale e so, kei na itukutuku makawa e so e sega tu ni volai. Ni sa voleka sara ni yali na kedra itukutuku na kawatamata kalougata oqo, au a qai tovolea meu vola na kedra itukutuku.
3. Na kena vakalewetaki na ivola. Sa vakacurumi kina na itukutuku tani eso, se nona vakasama o koya a vola, sa bokoca na ka eso mai na itukutuku makawa, sa vakuria a vakacurumua kina na nona lewa, se vakadodonutaka na kena vosa, se vakabauta taucoko na itukutuku o ya, sa qai vola ga me vosa ni vola na veika sa vakadinadinataki oti ena itukutuku makawa.
4. Sa vereverea na kena cokovata na itukutuku makawa e so ni sa dede na gauna sa dui yaco se caka kina na veika era cakava na qase Vu kei Viti a sega tu ni volai, sa qai tavere kina na kena vakacokovatataki.
Sa qai rawa na kena tasere niu a lomani Viti, a soli au taucoko meu vakataroga, ka veidutaitaka na itukutuku taucoko kei Viti mai na 1907 1925. Me vaka sa qai vakaraitaka mai o Koya na Rarama ena Nona Rarama ena loma ni butobuto me vaka na raivotu me kilai kina na veika sa vunia tu na gauna dede. Sa qai rawa ni tukuna mai na ka vuni oqo, o Koya na Tama ni Gauna Tawa Mudu.

1. A IVOLA TAMATA, e va na kena wase.

1. A ITALANOA NI QASE. Era dau talanoa na tamanigone kei na tukanigone vei ira na luvedra se makubudra. O koya ka kilai deivaki tu kina e so na itukutuku kei Viti makawa.
2. AI TUKUNI NI QASE. A veitukuni e dau caka e Burelevu, e ia kina na veisau itukuni, yacana na Veilaqai, e dau caka na kena magiti, na yaca ni magiti oya na nabu ni tukuni. E wase rua na itukuni:
(a) Koya e dina, e vu mai na italanoa, me vaka sa tukuni e cake. (b) Koya e lasu, e vu mai na vakasama walega, se nanuma wale; eso na tikina e veirauti kei na ka dina, eso e nanumi wale ga.
KENA YAGA na iTUKUNI. Me tukuni tiko na veika sa yaco oti, me nanumi tiko kina ena veigauna nira tukunitaka tiko na qase vei ira na gone.
A KEDRAU DUIDUI na iTALANOA KEI na iTUKUNI. (a) A italanoa, na ka dina sa qai yaco walega ena gauna oya. (b) A itukuni, na ka dina se lasu sa yaco makawa yani. E dina ni sa nanumi tiko na kena italanoa. Ka lasu ni sa guileca na ka dina mai na italanoa, sa qai nanumi walega na ka me rauta, sa qai yacana kina na itukuni.
3. A YACA NI KAWA. A ivola talega kei Viti na yaca ni kawa. Oqo na imatai ni vola vei ira na qase vu kei Viti. E dua na lawa bibi e Viti na lawa ni yaca, ni tabu sara ni soli vakailoa na yaca vua eda sega ni kawa vata kaya, ni o koya na ivola yaca, sa macala tiko kina na noda kawa vata na yavusa vu vata, na mataqali vanua vata, vu vata (Tauvu) yavusa, vanua se matanitu vata.
Sa dau vakayaca na gone ena yacai tamana, sa yacana o tamana ni sa mei, se yacai tubuna, sa yacana o tubuna, se yacai nona vu se tukana sa yacana o tukana, se buna sa yacana o buna, se yacai tinana, sa yacana o tinana, se vugona sa cavuti me navugona. Sa rawa ga ni soli ina mataqali tani na yaca ni kawa, ni muria na kawa ni yalewa. Oqo na ivola kei Viti, sa ra kila tiko kina na tamata kei na kawa era vu mai kina, yacova nikua. O ira sa sese nodra kawa, se nodra veiwekani vakavanua, e bale ga nira sega ni muria tiko na lawa sa tukuna na ivolayaca.
KENA TUBU na iVOLA YACA. (a) E tubu na ivolayaca mai na yaca ni Kalou Vu, kei na yacadra na qase na vu ni veikawa era bula e Viti e liu. (b) E tubu talega na ivolayaca ena itovo, na ivalavala, na vosa na cakacaka kei na qaqa ni Kalou Vu kei ira na qase na vu ni veikawa, kei ira na turaga ni dui gauna, kei ira na qaqa.
4. A IVOLA MEKE. A meke e dua na ivola kei Viti Makawa, na ka e kilai tu kina na itukutuku ni veigauna, ni vakataudeitaki tu mai na qaqa ni meke, na veika sa yaco oti, me nanumi tiko kina, sa vu ni kena sega ni yali rawa e loma ni taukei e Viti na itukutuku ni nodra vanua, ni dau meketaki tiko ena meke na itukutuku ni veigauna.
II. A IVOLAGAUNA. Sa nodrai Vola ni Vula ni caka yabaki na qase. A ivolagauna e tolu na kena wase. (a) Gauna ni se ni kau vuata, kei na sucu ni ika.
O koya nodrai Vola ni Vula ni yabaki na wase ni Viti eliu. Sa ra raica mai na senikau na dodonu ni gauna ni nodra caka yabaki, sa dusia na senikau na veika me caka ena veivula yadua. Sa ra vakabauta na qase eliu me nodrai matai ni vula ni yabaki, na vula i solaki ni drau ni kauvuata, ra cavuta me vulai tubutubu, ni tubu kina na mataqali kakana mai na qele, na uvi, tikau, rauva, tivoli, kawai, se vula i vavakada, ni vakada kina na uvi. O koya na nodra vakarau vakasucu me kauvuata kei na vua ni qele. Era cavuta na vula oqo me ika 1 ni VULA O SAKALO na yacana (kana ka sega ni mamau), e bale vata kei Sepiteba nikua. 2. O TUI NAOCO (oco ni were na vuata) kei tui Noco. Se vula i balolo lailai. Sa bale vata kei Okotopa nikua. 3. NAMARAVU (maravulevu) se vula i vakasucu na vatu ni balolo levu. A vula oqo sa balevata kei Noveba nikua. 4. SUVA LALA (Buke lala) sa sega ni vakalewe na buke ni uvi. Se vula i vakasucu na Nuqa lailai ka se talega kina eso na kau ni vanua, sa yacana na Nuqa. Sa cavuti talega na gauna oqo me vula ni Tadravu. Sa ta laivi kina na dravusa ni rara i na bete mai na bure Kalou. Ka sa bale vata kei Tiseba nikua. 5. SUVA TAWA (Buke tawa) sa vakalewe na buke ni uvi. Sa cavuti me vula i Nuqa levu ni sucu kina. Ka se kece sara na nuqa ni vanua. Sa bale vata kei Janueri nikua. 6. O TUI NACOVU (Covuta) sa tawa na buke, sa sinai na gusu. Sa ra cavuta na vula oqo me Vula ni Sevu. Sa ra sevu kina na mataqali Vu ni Uvi vei na Bete ni Kalou Vu ni uvi i nona bure Kalou. Oti era qai sevu kece na veimataqali i na dui nodra bure Kalou, mera kana vata kina. Oti mera qai sevu na lewe ni koro vua na turaga sa lesi mei liuliu ni vanua.
A vula oqo sa bale vata kei Feperueri nikua. Sa cavuti me Vula i Sevu, ka iotioti ni dua na gauna. Sa ra cavuta talega na veivula e 6 oqo, me Vula i Lawana (Vula i lala.) Sa ra cavuta talega me Vula i Sotaki, se vula i tubutubu. Sa ra dau vakayagataka ena gauna oqo na uvi sa curu tu i na lololo, mera kania tiko, kei na mataqali kakana dau wale mai veikau.
(b) IKARUA NI VOLAGAUNA. Na Vula i Matua. Sa ra cavuta me vulaikelikeli, e bale vata kei Maji nikua. Era sa cavuti Epereli me vula i gasau. Sa masi cola na qiqi ena vula e rua oqo (sa dokai koya na tamata gulailai). Sa ra cavuta me Vula i Matua na vula e rua oqo, ni sa matua kina na ka kece, uvi, kei na vua ni kau vuata. Oqo na gauna me curu kina i na lololo na lewe ni vei were. Era vakayagataka kina na kana vuata. Oqo na vula ni nodra marau na kai Viti, ka ni yaco mai kina na isolisoli ni sautu mai vei koya nodra Kalou Vu levu o Ratu mai Bulu.
(c) IKATOLU NI VOLAGAUNA. Na gauna ni vakarautaki na loga ni teitei. E va na vula era cavuta me vula ni nodra teitei. E tekivu ena Vula i Doi, a gauna oqo era tea kina na dalo ni vuci, na yacana na doidoi, e dalo leweilevu sara. E dau liwa kina na itinitini ni cagilaba, "Cagi ni Doi," sa se kina na doi, qai sogotubu sara na lololo. E bale vata kei Me nikua.
VULA I WEREWERE. Era sa raica na qase ni sa se na mataqali co kau, oya na duruka, dovu, vico. Era sa kila sara ni sa vula i werewere, ni sa dusia vei ira na ivola se ni kau co, sa tekivu sara na were loga ni uvi. A vula oqo sa bale vata kei June nikua.
VULA I VAKAMAKAMA, SE VULA I SAMAKI. Ni ra raica na qase ni sa se na veta ni drala, era sa yavala sara me samaki na loga ni uvi, ka tekivu sara na cuki loga ni uvi taumada, "A veta ni drala." Sa uvi levu ka balavu. A vula oqo sa lako vata kei Julai edaidia. Ia na veta ni drala sa dusia na vula ni samaki. O ira ka vuki bera, sa ra dau cavuta nodra uvi me taubera.
VULA I CUKICUKI. Ni ra sa raica na qase, ni sa dusia vei ira, ni sa ka beta na drala, era sa kila sara ni sa vula i cukicuki. Era sa yavala sara me delevi na vei were, "Cuki vata," ka teitei sara. A vula oqo, sa bale vata kei Okosita nikua. Sai otioti ni katolu ni gauna e Viti na vula oqo.

Wase 3. A yanuyanu tawani taumada

Sa lala tu o Viti ka sega e dua na yanuyanu sa tawa ena tamata.
Ena gauna oya, a tawa o Viti ena tamata yagolevu sara, era tamata balavu, kaukaua, gulevu. Era lako beka maivei o ira oqo? Era kaya ni ra lako mai na Vunilagi, ka cavuti ira me luve ni Kalouvu. Ka ra kaya sa nodra Kalou Vu levu o Ratu mai Bula. A vanua i Ratu mai Bula, o Bulu. O koya era dau cavuti koya kina na Vu kei Viti, me yacana o Ratu mai Bulu. Ia nona itikotiko o Lagi, ia o Bulu, era kaya, sa Vunilagi. Oya na vanua era vakasikavi mai kina.
A nodra waqa sa yacana na Rokovoka, a waqa oqo sa kilai e Viti eliu, ni sai koya nodra waqa na Vu kei Viti era vakatawa na vanua. Sa vakadinati rawa talega mai Toga, ni sai koya na Rogovoka ka usana mai Uwea na vatu levu balavu ka vatu tiko ni bulubulu kei Tui Toga na ika I nikua.
Ke italanoa wale, ke sega ni rairai tu na wena. E sega ni waqa ni yalo, me vaka era nanuma ena gauna i muri. Sa dina ga ni sai koya na waqa era vodo mai kina na qase na Vu kei Viti era vakatawa na vanua.
O ira na kawa tamata yagolevu oqo, era bula eliu e Viti; era sega ni Kalou, se yalo, se tevoro. Era sa dau cavuti ga me luvei Ratu, se kawa i Ratu mai Bula. Sai ira sa vu tiko ni veikawa e Viti nikua. Sai koya keimami rawa kina na nodra kawa "Tauvu."
A vanua era vakatawa taumada. 1. O Vuniivilevu. O Bula e ra. A vanua oqo sa tiko ena maliwa i Vitilevu kei Vanualevu kei Ovalau. Sa yali nikua, kena vo ni vanua, na veiyanuyanu era koto ena maliwa i Naicobocobo kei na Kauvadra kei Ovalau. ena itukutuku makawa sa bula voli ni sa tawa taumada ena tamata na vanua oqo. o rau na wase tamadra na tamata yagolevu era bula eliu. Sa yacadrau vata na "Tomanaivi". Erau veiwatini, ia erau dau cavuti vata ga ena dua na yaca me "Tomanaivi" (a tagane kei na nona itomani, a yalewa kei na nona itoma.
Ai balebale ni vosa oqo, tomani koya tiko, se vakaraica tiko. sa dau cavuti e Viti eliu na vosa oqo vei ira na marama levu, ke sa gade na gone marama, ka lesi e dua na tagane me vakaraici koya, sa na cavuti na tagane oya me nona i toma. Ke lesi e dua na yalewa, sa na cavuti na yalewa oya me nona Leba, se nonai tomani.
A nodrau qase vu na Tomanaivi, sa tolu na yacana era dau cavuta na neimami qase:
1. O Ratu mai Bula (koya sa bula mai Bulu). Era sa qai dau cavuti koya tale kina, o Ratu mai Bulu, era kaya, koya ka taukeni Bulu kei Vuravura talega.
2. Kotoinaqara. Era kaya sa nona vale o Bulu, oya na lomai vuravura. Sa katuba kei Bulu i vuravura, na gusu ni qara levu e ruku ni ulunivanua ni Kalou o Nakauvadra.
3. Degei. E duatani vei iratou na yaca oqo. E baleta na ulunigata levu ka vakalomana (me luaraka mai na veika kece sa dau yacovi vuravura.) oya sa cavuti kina me i Degei se Degea.
O Ratu mai Bula oqo, koya ka Labote mai Bulu, i na Molikalagi mai Nakauvadra, oya mai na Vanua ni Yalo e rukui vuravura e ra. Era qai cavuti koya kina nodrau kawa na Tomanaivi, me yacana o Ratu mai Bulu. (A Kalou Vure i Bulu) Oqo ga neimami Kalou vu levu duadua na kai Viti. Sa mata ka ulu vakatamata, ni rogo mai nona vosa i vuravura, sa mana i na ka kece sa vosa kina; ni lutu na kuru, era kaya na Vu kei viti; Sa vosa mai bulu o Ratu.
Ena dua tale na gauna, sa dau rairai mai na gusu ni qara, sa mata ka ulu vakatamata, ka yago va gata, sa cavuti koya mei Na Ulumatua, se Kotoinaqara. Era qai dau cavuti koya tale kina nodrau kawa na toma, me Kalougata, noqu Kalou.
"AI TUKUNI." Nodrau cudruvi na Tomanaivi.
Ena gauna o ya, sa dua na loga ni vudi kei Ratu mai Bula. Sa dau cavuti e Viti eliu na were ni Kalou Vu, me Were Kalou. Sa dau qarava na bete na kena caka. Sa rua na luvedrau na Tomanaivi ena gauna oya, e rau Drua Dadakulaci. Sa kaya o Kotoinaqara na gone me rau sa noqu yaca, ka sega ni cavuta sara na yacadrau yadua.
Ia o Ratu mai Bulu sa kaya vei rau na Tomanaivi. Na loga ni vudi sa tei oqo, na Bulu ni butodrau na gone. Ke sa vua ka matua, me qai sevu vei au, qai tara ni dou kania, ni sa vua eliu e dua vei ira, ka bera kece. Dua na siga ratou gade na veitinani i na were, na vudi sa vua eliu sa gi toka na vetana, rau sa raica sara na gone na kena dreu, erau sa tagica. Sa basuka o tinadrau na vudi ka musuka rua, sa kei koya ka tagane na kubuna, kei koya ka yalewa na matana, ni rau sa kania, sa qai kila o tamadrau na gone, sa rere ka lai tukuna vei Ratu mai Bula, ni rogoca o Ratu sa cudru vakalevu; sa kaya vei Tomanaivi, lako, lai vakasevi ratou tani sara na veitinani; meu kua tale ni raica na matadratou, ka yacova nodratou vukici, ni ratou sa rogoca na veitinani na cudru i Ratu, eratou sa dro sara i ulu ni vanua, ni lesu yani o Tomanaivi, me tukuna vei iratou na veitinani na vosa i Ratu. Rai yani, eratou sa yali. Sa taura na matau vatu buka ka muri iratou yani i delana me tauca na cudru i Ratu mai Bula, ni a kaya me kua tale ni raica na matadratou, ka me ratou vakatekilolou tikoga ka nodratou vukici.
Ni sa yaco i delana o Tomanaivi, eratou sa vuni na veitinani ena kau eratou sa dui vinakata. Ni sa vakasaqarai iratou tiko, eratou sa yali, sa kaya, "Isa! nodratou igadigadi na veitinani!." ena Vu ni Vuga ga oqo eratou sa yali kina. "Sa mani cavuta kina na kau oya o Tomanaivi, me Vugayali." Ia sai ratou na Vu e tolu oqo; "Na waka ni Vugayali e tolu, na sala ni yalo e tolu." Era vakabauta na neimami qase e Viti.
Ka oti, sa kaci yalotaki iratou o Tomanaivi,me ratou kua ni tiko mai Bulu, me ratou lako ga mai vua i Namolikilagi. Oti sa basika sara mai o Ratumaibula, ka tarogi koya, ka vaka, "A cava o sa cakava eke? Sa kaya o Tomanaivi, "Isa na tamaqu yalovinaka tukuna vei Degei, ni sa vuna o koya na neitou vukici me lesu tale i Bulu. Tukuna talega nomuni vosa ni yalayala, o ni a kaya. "Ni keimami na veiseyaki emuri na tamata, ena dro na tui, ka dro na turaga era na dui vosavosa na tamata, me dua o ira na vosa vata, oqo na iotioti ni noda duavata, sa na vukici na vanua me ssega ni yaga."
Oti sa kacivi ratou sara o Ratu mai Bula. Eratou sa dui rogo vaka "Au saka." O iko o Catanatamani, na tagane na isa ni drua o sa rere ka vuni ena vadra, ena kasei na vadra, ka turai rua, ka vukici me rua na kau (a) Vadrasei (b) Rewa. E rua na VU sa tubu kina. "O Vu Vadra, o Vu Rewa. o rau oqo na drua i valu, erau tagane ruarua. E rua na kawa sa bula kina, (a) O ira na Vua ni Sei (b) O ira na Vua ni Rewa. o rau oqo, rau sa tiki ni yagoi Catanatamani, na luvedrau na Tomanaivi, na luvei Ratu ma Bula.
Oti sa vosa tale mai na yalewa na isa ni drua, ka vaka "Oi au o Tikinivula na yalewa; au sa rere ka vuni ena Kabutanawa, sa kasei na Kabutanawa, ka turai rua, ka vukici me rua na kau. (a) Ivi (b) Ivikabuta. E rua na Vu sa tubu kina. Vu Ivi: Vu Kabuta. E rua na kawa sa bula kina, (a) O ira na Vua ni Ivi. (b) O ira na Ivikabuta. Ka sa kedrai qoroi na kena yalewa. "O ira na Lewa Ivi, o ira na Lewa Kabuta. o rau oqo erau drua yalewa ruarua. Sa vu vei ratou na lewe va oqo na veiwatini veidavolani, na dui tiki ni yagodrau na veiganeni, o Catanatamani, kei Tikinivula.
Oti sa qai vosa mai emuri o tinadrau na gone, ka vak! "Oi au o Camaisala, a yacaqu oqo niu a basuka na vudi, ka solia vei rau na gone, sa cudruvi au kina o Ratu, au a rere vei kemuni ka dro me vuni ena Vugayali oqo, ia ni o sa kacivi au sa kasei kina na Vuga oqo, ka turai rua, ka vukici au me rua na kau (a) Vugayali (b) Masei. E rua na Vu sa tubu kina. O Vugayali, o Vu Masei; E rua na kawa sa bula kina. (a) O ira na Ravuni Vugayali (b) O ira na Vua ni Masei.
Ia sai rau ga oqo na veiwatini, o Tomanaivi, ni sa cudruvi rau o Ratu mni Bula ka vukici rau kei iratou na luvedrau me lesu tale i Bulu na yalodratou, na vanua eratou a vakasikavi mai kina.
Ia sai ratou ga na lewe walu oqo, eratou a cavuti me Vu kei Viti ka vakatawa na vanua nodratou kawa. Sai ratou oqo: 1. O Toma na ivi na ika rua. 3. O Catanatamani koya sa dau cavuti mei Turaitolu, na ulumatua. 4. O Tikinivula.
O ira sa rubu mai vei ratou na lewe va oqo. Catanatamani, koya o Tura. 1. Vusei 2 ko Vurewa. Tikinivula. 1. Vuivi. 2. Vukabuta. o rau na Tomanaivi. 1. Ravugayali 2. Vumasei.
Ia sai ratou na lewe walu oqo; o Tura, o Vusei, o Vurewa, o Ravugayali, o ratou na tagane. O Tikinivula, o Vuivi, o Vukabula, o Vumasei. o ratou na yalewa. Sai ratou na lewe walu oqo, sa tu na kedratou itukutuku vakaitalanoa e Viti mai vei ira nodratou kawa, ni ratou sa bula va Kalou Vu e Viti, ka bula vakatamata mai Vuda na vanua ni veibuli i Ratu mai Bula, nodra Kalou vu levu.
Era sa dau cavuti talega na lewe walu oqo me Vusatinitini, ni ra wili vata kei rau nodra qase, na Toma naivi, na tagane kei na yalewa era vu mai kina.
O ira na lewe tini oqo, era sa kila vinaka sara ni sa dua nodra Kalou Vu; sa yacana o Ratu mai Bula. E tolu na ka era sa kila vinaka mai vua: Dua, era kaya, sa nona vanua o Lagi mai Bulu, koya sa mani cavuti kina o Namolikalagi e Viti, mai Nakauvadra me vanua ni yalovinaka. Ai karua. Era kila ni vakasala na yalo i Bulu ena vanua i Ratu mai Bulu. Ai katolu. Era cavuti koya me turaga yalo sau, ni dau vosa mana.
Ia na nodra qaravi Ratu mai Bula eliu o ira oqo, sa qai vuki vakatani emuri ena gauna i Degei na ika rua. (II) Sa kaya o koya, sa kena sala ni qaravi o Ratu mai Bula, na waka ni Vugayali e tolu. Sa cavuti vakaibalebale na ka oqo, me bale vei Turaitolu, na luvedrau na Tomanaivi; na luvei Ratu mai Bula. Ni sa mate na tamata me lesu tale na yalona i Bulu, vei Ratu, ia sa kena sala o Turaitolu sai koya na waka ni Vugayali e tolu, era tubu mai kina na kai Viti.
Na Vugayali oqo, e rau a vuni kina na Tomanaivi, mai na ulu ni vanua o Namolikalagi, era kaya neimami qase, ni sai Nakauvadra sa tubu kina na Vugayali o ya. Ka sa tubu kina e tolu na Vu; ka tolu na sala, ia na sala ni yalo e tolu oqo, na waka ni Vugayali e tolu na yacana.
1. Oqo na imatai ni waka ni Vugayali sa tubu mai na Vugayali ka tiko mai Namolikalagi mai ului Nakauvadra. A wakana oqo sa dau cavuti talega me Tualeita (Tua i tamaqu) na vanua era cabeta taumada mai na kawa i Degei, era vitilaka mai kina na veikau loaloa, ka yaco i Nakauvadra. Sa vakayaca na koro vei Vu Vadrasei, na ulumatua i Tura. (Nakauvadra) Koya ka rau yaco mai i Viti eliu kei tamana. Ka vakayaca na vanua vei ira na kawa i Degei; "Mei Viti." Mei vakananumi ni nodra vitika e ligadra na veikau me nodra sala i na koro i Vu Vadra na luvei Tura, na luvei Tomanaivi, na luvei Ratu mai Bula, nodra Kalou Vu.
2. Ai karua ni waka ni Vugayali, sa tekivu mai Namolikalagi (lagi vinaka) mai Nakauvadra, ka muria na loma ni vanua o Vitilevu ka mudu mai ucui Nacegani mai Mabua, ka tubu ena mua ni waka ni Vugayali oqo e dua na Vadra Kula; mei vakatakilakila ni sala era muria na kawa i Vu Vadra kei Vu Rewa ena gauna ni veiseyaki me tawana na vanua, ia ni ra sa mate mera lesu tale ena sala oqo i Namolikalagi mai Nakauvadra, na vanua i Turaitolu nodra Vu na kai Viti.
3. Ai katolu ni waka ni Vugayali oqo; sa gole vaka ina tokalau, muria na baravi, ka basoga i rua; E dua sa muria na baravi ena yasa i Vitilevu i na tokalau cevaceva, ka mudu mai Ucunivanua mai Verata. Ka tubu ena mua ni kena basoga oqo e dua na Leba, sa dau se ka vua na Leba oqo, ni vakarau e dua na ivalu. Era mai cavuta kina neimami qase me yacana na Lebaivalu. Ni dau tukuna vei ira na turaga mai Verata, ni sa vakarau tu e dua na ivalunitu.
Ai karua ni kena basoga sa gole vaka i na tokalau vualiku, ka muria na lomai Vuniivilevu sa rusa koto, ka cabeta na ucui Naicobocobo, ka muria na delai Vanualevu, ka mudu mai Udu. Ka tubu ena mua ni waka ni Vugayali oqo e dua na Vadrasei, sa dau cavuti me BalawaViriki, mei vakatakilakila nira muria na kawa i VuVadrasei na luvei Tura. Ni ra sa mate, mera lesu tale i Nakauvadra ena sala era lako mai kina, ka virika na Balawa Viriki ni ra sa tekivu me lesu tale.
Ia na waka ni Vugayali e tolu oqo, sai koya na veitokaitua ni dela ni vanua. Sa koto kina na sala era muria na veikawa i Turaitolu nodra Vu neimami qase. Koya era dui muria ena gauna ni duivosavosa, era veiseyaki kina e Viti. Sa vu ni nodra veiseyaki, na vakacabo i sevu ni vanua vei Ratu mai Bula, nodra Kalou Vu levu. Ni sa lewa o Ratu me volai na isevu vei ira na veikawa, ia ni sa bera ni bili na dui nodra i votavota, sa tubu na veileti vei ira, ka ra mani duivosavosa kina, ka ra dui taura na veika sa dui donui ira me nodra i votavota. Ia na vua ni qele kei na vua ni kau, kei na veika eso era dui taura ena siga o ya. Na ka oqo sa yaco tiko emuri me kedra dui i cavuti ni kawa. Ka me sa nodra i tavi i sevu talega vei Ratu mai Bula ena veiyabaki emuri.
Sai koya na Vugayali oqo, sa tiko na vuna mai Namolikalagi ena ulu ni vanua o Nakauvadra. Sa tubu mai kina na idavedave ni wai, ka luvu kina eliu o Nakauvadra. Ia na waka ni Vugayali e va oqo, sa dui muria na idavodavo ni wai me bula kina o Vitilevu, kei Vanualevu, me vaka na lewa i Ratu mai Bula.
A kedra itukutuku na qase au sa tukutuku oti, kei na yacadra yadua. Sa tekivu vei rau na lewe rua e rau a bula va Kalou Vu eliu, o Ratu mai Bula, kei Degei I. Ia o iratou na lewe ono, eratou a tubu mai vei rau na Toma naivi, e tolu na tagane, tolu na yalewa. Eratou sa cavuti talega me luvei Turakeitolu. Ia sai Tura ga nodrau ulumatua na Toma, sa neimami Vu na kai Viti. Ia eratou sa lewe walu ga sa bula vakatamata mai Vuda, (na ka keimami sa vu mai kina) ka mai cavuti mo bula va Kalou Vu e Viti.
Me vaka na taro eso: 1. Sa tu mai vei o Vuda? O cei li o kila na itukutuku ni vanua o ya?
Sa kidacala mai na taro oqo, e dua na qase sa bula voli ena ika lima ni tabatamata ni sa tawa na vanua, na yacana o Robulaikalou. Ka kaya vei au vaka! "Ke o vakanadakui Naicobocobo, Vuniivilevu kei Nakauvadrasei, ka muria na Tualeita (sala i tamaqu) mo qarai Vuda, o na kunea ni o vakanamata i na Ceva i Ra, ka siro sobu i ucui Yadromu, o na butuka na yavutu sa yacana o Lomolomo ko Vuda." Au kaya, e vei o Vuda? E kaya, "Muria na batini Dreketi, o na butuka na vanua sa yacana o Sobu na Vuda." Niu yaco kina; e kaya, "Oqori o Sobu na Vuda." Au kaya, "A vosa oqori Sobu na Vuda, e vaka era vodo mai waqa noda Vu." Kaya o koya, "Io, era vodo mai na dua na waqa sa yacana na `Kautoni." Au kaya, "E vei ga na vanua sa yacana o Vuda; ka ni sa tikoga oqo o Sobu na Vuda." E kaya, "Sa dromu, sa lomolomo o Vuda. (Sa lolovira o Vuda, sa dromu vakaloloma yani) Sa mani yaca ni nodra yavutu kina o Lomolomo ko Vuda."
Ia na ucuna era cabeta, ra rai yani i wasaliwa sa dromu o Vuda, era cavuta na ucuna oya me yacana o Yadromu. (Sa dromu o Vuda) sa noda vanua oqo. Au tarogi koya tale, "E vei o Vuda au vakasaqara tiko?" E kaya, "Sa tukuna ga vei au na ivola ni karua ni gauna, ni rua na vanua e yacana o Vuda, e dua daru sa tu kina qo e Viti, na ikarua e tiko ena baravi i na Tokalau mai Aferika, e voleka i na yanuyanu o Matakasika." Au kaya, "Mada na ivola oya, meu raica." Ni solia vei au au wilika, au qai kaya vua, "E tautauvata sara na ivola qo kei na ivola ni tukutuku ni gauna e rua, a laveta o Misa Kere na Qasenivuli mai Rijimodi, kei Doketa Faisoni, na qase ni vulilevu mai Navuloa, ni rau kaya vaka Misa Kere "E tautauvata sara na itovo ni veika e caka e Viti, kei na veika e dau caka mai na koro o Cepi mai Ijipita. Sa macala kina nira sa tubu ena matanitu o Cepi mai Ijipita, o ira nomuni qase." Doketa Faisoni, "Eso na vosa mai Matakasika e tautauvata kei na vosa vakaviti. Era dau cavuta na Upi, Wai, Buqu. O Vuda talega e tiko ena baravi mai Aferika. Ia na veiyaca kece ni koro era tiko qo e Viti, e tiko kece sara mai Taganiika, ena dua na drano e Colo mai Aferika. E tiko kina o Verata, Rewa, Bureta, Batiki, Kabara kei Vuda e baravi." Na koro a tauyavutaka o Degei na luvei Tura, na luvei Ratu mai Bula, a vakatoka me yacana o Vuda. (Vu ni tamata, vu ni koro, vu ni vanua.)
Sa macala ena itukutuku kei Viti oqo, ni sucu mai Aferika o Degei. Au taroga tale, "E lako mai vei o Tura na tamai Degei?" Kaya "E lako mai Turakesitani mai Esia." "A cava e mai cakava i Aferika?" Kaya, "A vu ni nona lako i Ijipita mai Aferika, na dausiga levu mai Esia. Sa rogo na matanitu o Cepi mai Ijipita kei Mamife ni tu kina na kakana; koya eratou a biuti Turakesitani kina, ka lai tiko i Cepi mai Ijipita, o koya kei na watina a rawata mai Esia, kei na dua na gone, o Lutunasobasoba kei Kubunavanua na gone vei rau, se tiko ga mai Esia. A sobasoba, na yaca e vu mai na kabu vulavula e dau lutu koto ena loma ni veibuca, se veidelana, ena veibogi vinaka kece. (Sobasoba) (Kubunavanua ni ra sa veikubuyaki na tamata ena veivanua ena gauna ya, a yaco kina na wase tamata ni dui vosavosa.) Koya na vu ni nodratou lako mai Turakesitani, na koro sa tauyavutaka o koya, ka vakatoka kina na yacana, mei Turakesitani (lako tani o Tura). O koya na vu ni nodratou yaco mai i Aferika, Papua kei Viti. Qori na gauna sa lewa kina o Ratu mai Bula me tawa na delai vuravura taucoko; o koya na vu ni nodra tuberi mai i Viti neimami qase, mera taura nodra ivotavota."
Au tarogi koya tale, "E sucu mai vei o Tura?" E kaya, "E sucu mai Turake mai Esia, ena gauna a tauyavu kina o Turiki me matanitu, sa mani vakatokai me yaca ni ni matanitu ya". Au kaya, "O cei na tamai Tura?" Kaya, "O Catanatamani kei Tikinivula na luvedrau na Toma naivi, koya eratou a vukici me lesu tale i Bulu. Sa qai tubu kina e tolu na tagane ka tolu na yalewa, ulumatua o Turaitolu, nona kawa a tubu kina na kai Viti. Ia o Tura ga qo, o Tera ga, koya a vakayaca kina na ikatolu ni waqa era lako mai kina i Viti mera vakatawa vanua, koya a kasa mai Totoya, a yacana na Kaunitera.
Au tarogi koya tale! "Na sala cava beka era muria mai na noda qase ka yaco mai kina i Viti?" Kaya; "Ni ratou biuti Turaketolu o Tura kei na watina kei rau na luvena, a gole mai vaka i na tokalau, ratou kunea e dua na vanua, vata kei ira eso tale, ra tara koro kina, ra vakatoka na yacana o Turakisitani, me ivakananumi ni nona kisitani mai Turake mai Esia lailai."
Ena itukutuku ni dui gauna, sa donui au mai Navuloa ena 1892 1894. sa vakadinadinataka kina ena itukutuku nei Misa Lidise na Qase Levu, ni a kaya, "Era tiko eliu nomuni qase na kai Viti mai Turakisitani qai muri i Aferika."
Au taroga tale! "O Tura cava ka tauyavutaki Turakisitani?" Kaya, "O Tura oqo, o tamana o Catanatamani, koya na isa ni drua e rau a sucu kei rau na tamana, ena gauna sa wase kina na tamata e vuravura mera dui lako me qara nodra ivotavota vanua. E kaya talega o Kubunavanua na luvena, e yacai tamana o Tora, koya sa cavuti emuri mei Tura, koya ga sa vakayacani kina na waqa i Kubunavanua me Kau ni tera, ena yaca i tamana."
Au tarogi koya tale! "E vica na luvei Tura ena nona tiko mai Turakisitani?" Kaya, "Erua ka macala, o Lutunasobasoba (kabu vulavula sa daulutu koto e loma ni buca se dela ni vanua ena veibogi vinaka kece), oya na Sobasoba. A ikarua o Kubunavanua, (ni ra sa veikubuyaki na tamata e vuravura ena gauna ni duivosavosa.")
Au taroga tale! "E vakaevei ka tautauvata kina na veiyaca kece ni vanua, se koro eso mai Merika kei Viti?" Kaya, "E na gauna sa tiko kina mai Turakisitani o Tura kei rau na luvena, kei tinadrau. Sa yaco na dausiga levu mai Esia. Sa rogo o Cepi na koro levu ni matanitu mai Ijipita, ni levu kina na kakana. Oqo na vuni nodratou tawase na veitamani mai Turakisitani. O Tura kei na watina kei Lutunasobasoba na ulumatua kei Rawaka na tuakai Tura, eratou sa lako i Aferika, ka tiko mai Cepi e dua na koro levu e Colo mai Ijipita. O Kubunavanua ga sa tiko mai Turakisitani mai Esia."
Ratou sa dede mai Cepi o Tura, sa taura tale e dua na yalewa ni Cepi me ikarua ni watina, yacana o Nai. Sa sucu vua o Degei II na ulumatua i Tura vua na yalewa ni Aferika, o Waicala Nakumilevu Rokola. Oti sa vakawati o Lutunasobasoba kei na dua na marama ni Cepi e colo mai Ijipita, yacana o Ranadi, lima na luvena ka macala. O Buisavulu na yalewa sa ulumatua tarava o Rokomautu, o Tuinayavu, o Roko Ratu, o Daunisai. Sai ratou oqo sa cavuti me kawa ni Ratu, ni a buli taumada o tamadratou me Ratu. A bete o Degei II, ka Vunivola Saunokonoko o Waicala (Turaga ni Valu), Matanivanua o Nakumilevu, matainisau o Rokola, e dau ta waqa, kei na kau ni vale, na ceuceu, kei na veika vakamatai eso. Na veibuli yaca ni tutu oqo a caka mai Verata, Taganiika ena bati ni drano e Colo mai Aferika.
Nira sa tubu na kawa i Tura mera lewe levu mai, sa qai tara tale na yavutu o Rewa, Bureta, Batiki, Kabara, ratou sa dui lesi kina na kawa ni Ratu me ratou dui liutaka. O Ratu (Lutunasobasoba) o Verata kei Rokomautu na luvena, i Batiki o Tuinayavu, i Rewa o Rokoratu, i Kabara o Daunisai, i Bureta o Buisavulu, me vaka na nodratou iwasewase.
Sega so ni dede nodra tiko ena bati ni drano oqo, sa tauvi ira e dua na matelila. Ka sa biuta kina na bati ni drano e Colo o Degei II, ka sa lomana me lako i baravi i na tokalau. Ka muria sobu na uciwai na Sanisepa ka yaco i baravi ka sa lako vata kece kei ratou na tacina kei na watidratou, na luvedratou. Ka tara e dua na koro e baravi, ka vakatoka, me yacana o Vuda. Vu ni tamata vu ni koro, vu ni vanua. Sa cati koya oqo o tamana ni muria na itovo ni kena a qaravi mai Cepi na Kalou vaka Ijipita, sa yaca ni luvena kina o Catanatamani II.
Ena gauna oya, sa qai wase tolu na vanua era tiko kina na kawa i Turaketolu (Toli na kawa sa bula) mai vei rau na Tomanaivi.
1. Na kawa i Lutunasobasoba na Ratu, na luvei Tura, era tiko ena drano o Taganiika, Aferika.
2. Na kawa i Kubunavanua na luvei Tura se Tora, era tiko mai Turakesitani, Esia.
3. Na kawa i Degei, Waicala, Nakumilevu kei Rokola, kei ratou na luvei Tura, era tiko mai Vuda, ena baravi i na tokalau mai Aferika. O ratou na veitacini oqo, eratou vakawati yalewa kece ni Aferika, kei Kiranamoli.
O Degei sa watina o Naivilawasa, o Waicala watina o Sovanatabua, o Nakumilevu watina o Tinaivi. O Rokola na watina o Dugunamua, Kiranamoli e segai. O ratou na luvei Degei o Catanatamani, oqo ga na yacai tamana o Degei II, ni cati koya o tamana ni muria na itovo ni kena qaravi mai Cepi na Kalou vaka Ijipita. O Catanatamani oqo, koya ga sa yacana emuri o Tuiwai. O koya ga rau sa vukici Viti vakatani kei tamana o Degei, ena itovo ni kena qaravi o Ratu maibula na Kalou i Tera, ka rau cavuta tiko me yacana o Ratu mai Bulu na yaca ni Kalou vaka Ijipita mai Cepi. Sai rau ga ka vakasesei Viti mai na gauna o ya, ka na yacova na gauna sa vakararamataki kina na yalo ni kai Viti na iVola Tabu ni lotu va Karisito.
Eso tale na luvei Degei II ka macala tu. O Coci, o Kaisaqere, Kailolo, o Sina, Labalaba, o Naisema ni Vitilevu, o Ramasilevu, ka so tale na tagane kei na yalewa. E kainaki sa lewe 100 na luvei Degei. Sai ira ga era vu tiko ni veimataqali bete kece e Viti.
Ia sa tolu na itabatamata na dede ni nodra dui tiko na kawa i Tura ena nodra dui yavutu, mai Turakesitani, Verata (Taganiika), Vuda (Aferika). Sa tautauvata e 300 na yabaki na nodra dui tiko kina, me vaka na itovo ni nodra bula ena gauna o ya. Ia sai Tura ga oqo, sa macala ena itukutuku vakaitalanoa, ni sai koya ka bula voli ena gauna ni tauyavutaki o Turake mai Esia, kei Turakesitani emuri ka lako tani mai kina, ka yaco mai i Naicobocobo, ka ni sa kauti ira mai na Rogovoka, ka tarai Sekotura mai Bua me nona koro, ka mate emuri. Ia sai koya ga oqo na qase sa vakatuburi keimami mai na kai Viti.
Ia ni sa oti na mate lila kei na dausiga mai Taganiika. Era sa bose vata na kawa i Tura era tiko mai Aferika, kei ira era tiko mai Esia, mera sa qara nodra vanua. Sai koya na vu ni nodra lako tani mai Aferika kei Esia i Viti.
Au tarogi koya tale! A sala cava era lako rawa mai kina i Viti noda qase me vakatawa na vanua? Kaya. "Ni sa dede nodra tiko mai Siloni noda qase, e tolu na waqa era lako mai kina."
1. Na Rogovoka; nodra waqa levu na Malaya, na drua levu oqo sa biuti ira na yavusa Malaya eso. O Senilau kei ira nona tamata i Taiti, o Tui Toga I kei ira nona tamata e lewe 200 i Toga. O Tura kei na luvena o Kubunavanua kei ira nodrau tamata kei Tuiwai. Eratou a sobu vata mai Wawau Levuka kei ira na turaga ni Toga eso.
Oti sa qai vakawati tale kei na dua na marama ni Toga o Kubunavanua, a yacana o Sina. Sa sucu kina eso na luvena tagane kei na yalewa. Era sa cavuti na kawa oqo me Cavakilagi, sa yaca buli ni kena turaga na Tui. Na kena vakarokorokotaki ni yaca sa cavuti me "Sau."
Ia na watina sa rawata mai Esia o Kubunavanua, sa dua na luvena ka macala, sa yacana na "Sau" ni sa turaga sarara o koya, kevaka sa cudru, ena moku sara na tamata sa cudruva me kania; koya sa qai dau cavuti o Batitamata. Koya oqo sa bau vodo mai kei ira nona tamata eliu, era sa dau cavuti talega "me vuvu."
Nodra yaco mai i Viti me vakatawa na vanua. Sa biuti ira sara mai na Rogovoka, na waqa dau qara vanua ni sa raica o Tura sa kaya, noqu na Vanualevu ka no i liu koya sa yacana kina o Vanua Levu; ni soko muria sobu na ucui Vanua Levu i ra sa kele mai Vuniivilevu, ka tala na ivana ka baleta na ului Nakauvadra. Era sa sobu i vanua o Tura kei rau na watina, kei Tuiwai na ulumatua i Degei, kei ira nodrau tamata. Era vakatoka na vanua oya me yacana o Vuniivilevu, mei vakananumi kei Tomanaivi na nodra qase na Cavakilagi.
Ni sa sobu oti o Tura kei Tuiwai kei ira nodrau tamata. Sa lomai Koya Nasau me nona na ucui Vuniivi i cake; sa vakarewataka na Rogovoka, ka soko cake mai, ka kele sara i ucuna e cake ka sobu na Sau kei na watina kei ira nona tamata. Sa ra vakatoka me yacana o Nasautabu.
Kena vakarusai o Vuniivilevu, kei Nasautabu. Ni ra tubu mera lewe levu mai, sa ra lesi eso na tamata me dau kedra na turaga. Ia ena gauna o ya, sa ka dokai sara vei ira na itovo oqo. Ia sa ra vo tu nikua na kawa ni tamata o ya. Era dau cavuti me Vo ni Kakana. Koya ga sa ka dokai kina vei ira ena gauna o ya, na Botowalai kei na soli koya me mate ena vosa ni turaga. Sai koya ga na itovo oqo, sa vakabutobutotaki Viti vakalevu sara.
Ena gauna ga o ya, era kaya sa tubu kina e dua na uneune vanua, kei na cava rerevaki sa waicala kina o Vuniivilevu i ra, kei Nasautabu i cake. Sa yacana nikua o Davetalevu kei Naicobocobo.
O ratou ka bula mai Vuniivilevu i ra, era se i ucui Naicobocobo i Delana, ka vakatoka mei Seleka, ia o Tura sa se sara i ulu ni vanua. Ka vakatoka mei Se o Tura; ka yacova na gauna oqo.
O ratou ka bula mai ucuna i cake era cabe i Naicabecabe ka tara na koro ka vakatoka mei Nasauvuki. (Sa vukica nona sau, na ka sa yaco) ka yacova na gauna oqo.
Sa vakaoqo na kena tawa o Naicobocobo eliu, kei Bau e wai (Moturiki se Turiki) kei Ovalau. Ia na veivanua eso e Viti era tiko kina na kawa ni "Sau" sai ira nona kawa, na veivanua se koro sa tu kina na loga ni teitei, uvi se dalo, sa dau cavuti mei lava tamata sei coi tamata; sai ira oya na kawa ni nona tamata na "Sau." Sai ira oqo na ikarua ni wase ni kawa i Kubunavanua sa tawa kina o Viti.
2. Na "Kaunitoni." Oqo nodra waqa levu na qase era tiko mai Aferika. Sai koya na waqa oqo era vodo mai kina na qase me qara vanua. o ra sa macala ni ra vodo mai: O Lutunasobasoba, Buisavulu, Tuinayavu, Rokoratu, Daunisai, na watidra na luvedra eso. Sai iratou oqo ka cavuti me kawa ni Ratu. O ira kece e Viti era cavuti me mataqali Ratu, se Yavusa Ratu, era sa kawa mai vei ratou oqo. O ira tale eso ka vodo mai vei ira na kawa oqo, sega so ni macala.
Degei, Kiranamoli, Coci, Kaisaqere, Sina, watidra, luvedra. O Naisomanivitilevu na luvei Degei sa mai sucu e Viti. o ra kece oqo, era sa cavuti me kawa ni Bete. O ira kece eso na mataqali bete era tiko e Viti era sa kawa mai vei iratou oqo.
O Waicalanavanua, Sovanatabua na watina kei na luvena. o ratou oqo, eratou sa nanumi me kawa i Koyanasau, na luvei Kubunavanua I. Ka ni sa dau cavuti emuri o ira na kawa i Waicalanavanua se Kubunavanua, "Mo Saunokonoko."
O Nakumilevu, o Ramasilevu, watidrau luvedrau, kei ira tale eso na kawa oqo e sega ni kilai na yacadra. Ia o ira oqo era sa mataqali bete matanivanua; na kawa i Nakumilevu. Na mataqali bete Tunidau ni qoli, Dau ni Tuli kuro, na kawa i Ramasilevu. O ira kece era tiko e Viti era mataqali Matanivanua, se bete matanivanua, se bete Tunidau ni qoli, se dau ni tuli kuro, era era sa vu mai vei rau oqo.
O Rokola, Muneanaqo, watidrau luvedrau kei ira tale eso, e sega ni kilai na yacadra. O ira kece oqo, era kawa ni matainisau, era dau ta waqa kei na moto, iwau. Era tiko e Viti, o ira kece oqo era kawa mai vei rau oqo.
O ira kece na veikawa au sa tukuni ira oqo, sa kilai ni ra vodo mai na Kaunitoni, kei ira tale eso nodratou tamata na turaga, era sega ni kilai.
Ni ra sa vodo i waqa, me vakarewa na Kaunitoni, sa cavuti o Mali na luvei Torolevu, se Torotiko na Vua ni Masei, me sa liutaki ira na dausoko, ka cavuti o Nakumilevu, me Matavanua, se Raivanua. Sa lomadratou na turaga, me muria na Rogovoka; ni vakarewa oti, sa mua na tokalau. Ni ra sa soko tiko, sa babani na tokalau, sa mani dredre na soko, eratou sa lewa na turaga me cavu na waqa, me muri vuso ni cagi, ka ra kele kina mai Siloni. Era tiko mai Siloni na qase ka dede sara.
Sa tukuna na ivola, ni karua ni gauna, ni ra tiko mai Siloni na qase, ka yakabi vuqa, oqo ga na vanua era sota vata kina na kawa i Tura. O Lutunasobasoba, kei ira na nona kawa, o Kubunavanua kei ira na nona kawa, o Degei kei iratou na tacina, kei ira na nodratou kawa; era sa kila talega mai Siloni na itovo ni cakacaka vaka Idia, oya na cuki were duadua. Era daucavuta i muri, vei ira na tamata daucuki duadua na qase, na ibole oqo: "O iko o vaka Idia." Eso talega na kau kei na kau vuata, kei na kakana eso, sa kau maikina na kena kawa sa tu e Viti nikua. Oqo talega na gauna sa yaco kina na nodra veitalatala ena waqa e e tolu, era dui vodo kina me qara vanua.
Ni sa dede na nodratou lako yani na vodo ena Rogovoka, sa qai lomadra na lewe ni Kaunitoni me sa biu o Siloni, eratou sa lewa na turaga mera sa muri iratou yani na lako eliu; ni ra sa vodo oti na lewe ni waqa, sa vakarewa, ka soko yani, sa mua na tokalau, sa ciri na mua ni sa tokalaulutu, sa mua sara na Ra, ka sokota na veiyanuyanu ena Yatu Karolaini, ka ra kele mai Pau pua (Papua nikua). Era sobu i vanua, ka tara na koro o Verata, Rewa, Bureta, Viwa, kei Vuda, na yaca kece oya e tu kina nikua. Sa rau yali mai Papua na yavu ni koro o Batiki kei Kabara. Sa macala kina ni rau sa bau vodo o Tuinayavu kei Daunisai ena Rogovoka, ka lako cake eliu ina tokalau.
Ni ra tiko e Papua ka dede, erau sa veicudruvi na veitacini, o Degei kei Kiranamoli. Sa vuna na vonu era rawata mai na Gonedau, o Ramasilevu, kei ira na nona gone. Ni bera ni yaco vei rau o Ratu kei Degei na vonu, sa taura o Kiranamoli. Ia na veicudruvi o ya, sa bi tu kina mai Papua o Kiranamoli, kei ira na nona tamata, era cudruvi vata, kei ira na kawa ni Gonedau era solia na vonu, kei na kawa ni matai eso, kei ira era dro walega i veikau, ke ira eso na kawa ni nodratou tamata na turaga. Sai ira oqo ka biu tu mai Papua:
O Kiranamoli, koya era cavuti me kai moli nikua, nona kawa, kei ira eso e Viti, era cavuti me Vua ni Moli, me kai Namoli. Era sa kawa i Kiranamoli, ia era sa mataqali bete o ira oqo.
Eso talega na kawa ni tamata i Vu Ivi sa ra biu mai kea, sai ira era cavuti me kai Ivi, ia na nodra turaga era tiko oqo e Viti, era sa cavuti me Vua ni Ivi me kai Naivi. Era sa mataqali Sauturaga o ira oqo. O Vu Ivi oqo, sa sucu tawa macala mai vei Tikinivula na tinadra na Vua ni Ivi, ni a vukici.
Eso tale na kawa i Nakumilevu era biu tu mai kea. Sa tawa kina o Marata mai na Yatu Solomoni kei ira era dro, era cavuti me kai Sadro, o ira era opa, era cavuti me kai Oba, o ira kece oqo era vakarorogo vei Nakumilevu, na matanivanua dau lewa na cakacaka i Ratu; era sa mai dro kece na kena tamata, liga ni sau. O ira kece oqo era sa mataqali matanivanua.
Eso talega na kawa ni nodratou tamata na turaga era sa kerea mera tikoga mai Papua. Era dau cavuti o ira oqo me kai Sia, koya era sa dau cavuta na turaga e Viti vei ira nodra tamata eso ena ruru "Kai Si." (Koya na kai Sia) O ira kece oqo era sa biu tu yani mai Papua ka ra tawa kina na veiyatu Papua kece. Niu Kini, Niu Piritania, Niu Eperetisi, kei na Yatu Solomoni. Sai ira oqo e rairai vei ira eso na kawa ni tamata i Solomoni na Tui era lako mai Sia, ka muri ira na kawa i Tura i Ijipita, ka lako vata mai i Papua, kei Lutunasobasoba na Ratu ka so e lako vata kei rau o Tura kei Kubunavanua ena Rogovoka, na kena kawa eso era tu e Viti nikua. Sa vaka oqo na kena tawa eliu o Pau pua, Era yavusa Papua, ni rau kauti ira mai o Lutunasobasoba na kawa ni Ratu, kei Kubunavanua na kawa Tui.
Ni sa dede vakalailai nodra tiko mai Papua na qase, sa qai lewa o rau o Ratu kei Degei me sa biu na Yatu Papua ni sa vanua ni mate. Oti sa kacivi o Mali na dau ni soko, kei ira kece, me vakarau na waqa qara vanua, de so na vanua e tu yani i cake me noda, ni sa vakarau oti na waqa. ena mataka cake era sa vodo, sa lewa o Ratu mera sa muri ratou yani na lako eliu, me sa mua tikoga i na Tokalau na waqa, sa rai vanua tikoga o matanivanua. Ia na soko oqo, sa vaka era tuberi mai kina i Viti ena ligai Ratu mai Bula na Kalou i Tura, nodra qase, me nodrai votavota na vanua kalougata.
Ni sa dede na soko, sa oti yani e vica na bogi, era sa cabe donuya na ucui Veiseisei mai Vuda, sa lomadra mera kele kina, kena ca ni ciri na mua, ni sa cagi vanua mai, ra mua sara i na Yatu Yasawa. Mai kea sa tabaka kina e dua na cagi kaukaua, a lutu sara i wai na kato i volavatu i Degei na bete kei na iyaya vakamatai i Rokola.
Sai koya oqo na vu ni sese ni kawa ni kai Viti, ena vanua era lako mai kina. Era veiba ni sa cavu na waqa me qarai mada na ivola vatu, era kaya eso, O! Sa yawa yani; koya sa yaca ni veiyanuyanu kina oya na Yatu Yasawa. Na kena cavu mai o ya, sa mua sara o Viseisei ka ra kele kina, ka yaco kina nodra veisei, me rua na itikotiko. O Degei kei iratou na tacina, na watidratou na luvedratou era sa sobu i vanua. Ia na vanua era sobu kina era sa vakatoka me yacana o Sobunavuda.
O Ratu kei ira na luvena, kei na watidratou, kei ira na dau ni soko, era sa vodo tale i waqa ka muria cake na baravi, ni sa qase sara o Ratu. Ni ra qara cake na vanua vinaka, ka mani sota kei Tura na tamana mai Vuniivilevu, ka mani solia rua me nona na vanua... sobu i vanua ka tauyavu na koro, a tara na vale i Vu Vadrasea na luvei Turaitolu, na yacana o Lutunasobasoba, kena kau na vadra; ra cavuta na vanua oya ena yaca ni vale, mei Nakauvadra, a yacova na siga oqo.
Ena gauna oya, sa rusa kina o Vuniivilevu, sa laki vakatawai Naicobocobo kina o Tura kei Tuiwai, kei na luvedrau kei na nodrai tamata era lako vata mai eliu. Sa qai va kina na vanua sa tawa eliu e Viti. O Naicobocobo, o Nasauvuki, (Turiki) o Nakauvadra kei Vuda. O ira ka tiko mai Vuda, era tara nodra yavutu ka vakatoka me yacana o Lomolomo o Vuda, ka yacova na siga oqo.
Oti sa qai lomai Degei me sa lai raici Ratu ena vanua sa tiko kina, sa muria cake mai na baravi, ka yaco i Nakauvadra; sa kunei Ratu ni sa tiko kina, kei ira na luvena. Rau sa veivosaki sa kaya o Ratu, me sa lai toki mai, sa vakavinavinaka o Degei, sa vodo tale ena Kaunitoni kei ira na Dau ni soko, me sa lai usai ira cake mai, ni ratou yaco yani i Vuda, sa tukutuku o Degei vei ira na tacina, kei na luvedratou, era sa vakavinavinaka.
Eratou lewe tolu ga sa kerea vei Degei, me ratou sa tikoga mai Vuda, o Kaisaqere, Kailolo, kei na tacidrau o Sina, o ratou oqo eratou luvei Degei. Oti erau sa kerea tale e rua na veitacini, me ratou sa tiko vata kei ratou oqo, o rau na luvei Rokola, o Muneanaqo, kei tacina, sa vakadonuya o Degei, oti sa qai lewa vakaoqo: o kemudou na le lima oqo, mo dou sa vakatawa na yasai Vitilevu i Ra. Koya erau sa mani tikoga kina mai Vuda o Muneanaqo kei tacina, na watidrau kei na luvedrau; o ratou na luvena e le tolu me nodratou na mua a gole i na Ceva, koya eratou sa mani lako kina, o Kaisaqere kei rau na tacina i na uluniwai o Nasigatoka, me tara kina nodra yavutu. O ira nodratou kawa a cavuti me qali Kamami, nodra solevu tabu na "Naga."
Oti sa qai lewa o Degei, me sa taubale e vanua o Coci, oqo na yaca mai Ijipita, me sa liutaki ira na uabula kei na cauravou. O Degei, kei iratou na tacina, na yalewa kece, kei na gone, mera sa vodo e waqa. Ni sa oti nodra veivosaki, sa macala na sala era dui muria; sa cabe i ucui Yadromu o Coci na luve i Ravugayali kei Tuinona na tacina, kei ira na tamata kaukaua. Ni sa leqa na sala era muria, sa lewa o Coci mera sa vitika ga e ligadra na veikau loaloa, ka ni sega sara e dua na iyaragi ni cakacaka e tu vei ira, ni sa vuqa na yabaki na nodra lakova tiko mai na veiwasawasa, kei na veivanua, era qai yaco mai i Viti, na vanua nei Ratu maibula.
Ni ra sa tekivu me lako, sa liutaki ira tiko e dua na rorogo, e vaka e dua e vitikau voli yani eliu ka ra muria tiko yani na tamata. Ni ra lako tiko ena Tualeita ena siga ena bogi talega, sa liutaki ira ga na rorogo o ya, ka yaco sara i Nakauvadra vei Ratu. Sa tarogi ira sara o Degei, de dua na leqa e yaco vei ira ena sala. Era sa tukuna vei rau na turaga na ka sa yaco vei ira e gaunisala, ka rau sa kaya na turaga, "Sa vinaka,me sa yaca ni noda vanua oqo o Viti Kau, mei vakananumi ni nona liutaki kemuni ena sala, na rorogo ni vitikau o ya, kei na nomuni vitika levu yani emuri na veikau ena Tauleita, me sala tu i Nakauvadra."
Koya gona era mani cavuti kina na nodra kawa na taubale e vanua me qali kai na Vitilevu. (a) Kai Na Vitilevu, (b) kai Na Viti Kau, (c) kai Salatu. O ira oqo na kawa i Coci, se Komai Salatu kei Tuinona. o rau na luvei Ravugayali. Na luvedrau na Toma Naivi.
Ni sa dede vakalailai na kena tawa o Vitilevu (Nakauvadra kei Vuda Naicobocobo kei Nasauvuki Moturiki), sa qai lesu tale i Toga na Rogovoka ena gauna o ya, sai koya na waqa ka dauusai ira voli na yavusa Malaya, era tiko ena Wasa Pasifika oqo, kei na yavusa Papua, kei na Malaya era tiko oqo e Viti. Sa tawa eliu o Viti ena yavusa Malaya, oya era tiko mai Vuniivilevu eliu, era vosa vaka Toga. Kena kawa sa tawa kina o Nasauvuki, kei Naicobocobo.
Ni sa yaco i Toga na Rogovoka, sa tukuni vei Kubunavanua na luvei Tura ka gone, ni sa dua na Vanua levu sa kunea o tamana kei koya na Sau eratou a lako eliu; oti sa qai lomai Kubunavanua, me sa lako mai i Viti, kei ratou na luvena. Sa qai ta kina e dua nodratou waqa ni lako mai i Viti. Ni sa uma taki oti na vesi o ya, ka sovu dreketaki sa kasonaki sara. Oti, sa vakarau na lako mai i Viti, ka sa vakatoka o Kubunavanua na waqa o ya, ena yaca i tamana, "Me Kaunitera."
Ni sa melo oti na soko, ena mataka era sa vodo. O Kubunavanua kei Sina na watina, kei ratou na luvedrau, o Kolimatua, o Ravula, Delainaulu kei Suretiviti, ("Ni ratou sa mai sureti i Viti"). o ratou oqo eratou sa kai loma ni Malaya mai vei Sina na Tabusiga na luvei Tui Toga I ka gone. Ni sa vakarewa na waqa me soko mai i Viti, sa kaya o Kubunavanua vei ira na dau ni soko, na waqa me sa mua na Ra, me da muria na vanua eratou sa tiko kina na lako eliu.
O Tura kei rau o Tuwai kei koya na sau, ni sa uli na waqa me mua na Ra, era sa soko tiko ena siga ka bogi, sa vakatikoga o ya, ni sega ni dede sa votu mai na veiyanuyanu era koto i na Ceva e dakui Viti. Ni ra voleka kina, sa mamaca na vanua; sa kaya o Kubunavanua, mera sa kele mada e yanuyanu o ya. Ni uru na waqa era sobu i vanua era sa raica na veika sa tubu kina, na dalo, na niu, dovu, vudi, era kaya, sa dua na vanua sautu oqo. Ia na veika kece era tubu kina, sa kulakula kece, na kakana kei na drau ni kau. Era sa vakatoka me yacana o Burotu Kula. (Vanua vinaka) sa yacana talega o Vanua Kula. ena gauna o ya, ka yacova na gauna era toki kina i Lakeba eso vei ira na Yavusa kai Levuka, era tiko mai Bau ni a vakatalai ira tani o Ratu Nailatikau I. ena yabaki 1760, oqo na gauna sa tekivu kina me waicala o Burotu, ka mani yali yani.
Ni tiko dede vakalailai mai Burotu o Kubunavanua, sa qai sucu e dua na luvena tagane, sa yacana o Ravouvou ni Burotu. Ni sa gone tagane levu mai na gone qo, sa kerea vei tamana me dua nona waqa Latoka me vakatasosoko kina, sa vakadonuya o tamana. Sa qai ta e rua na Nawanawa lelevu, sa kasonaki me vaka na waqa Bakanawa. Ni sa oti, sa tukuni vei Kubunavanua, sa kaya me soli vei Ravouvou nona waqa, sa qai lesi e lewe va tale na gone tagane me ratou lako vata ena vakasosoko, sa ka levu nodratou marau. Ni ratou sa vodo sa vakarewa na Latoka. Sa kaya o tamana, dou kua so ni lako yawa yani, dou tiko voleka voli ga mai e tiki ni Burotu. Eratou kaya sa vinaka, ia ni ratou sa soko tiko, sa tubu me bulabula na cagi, kei na ua, sa mani kalia sara yani, ka dredre na lesu tale i Burotu, ni ratou savu tiko yani, sa koto i cama e dua na yanuyanu, eratou kaya eso me uli i na imatau, qai bese o Ravouvou ni Burotu ka kaya "ki Mua la." Sa ra mani vakatoka kina na yanuyanu oya me yacana o Muala; ia na yanuyanu ka no i na imatau me yacana o Matuku.
Ni sa kasa i Muala na waqa, eratou sa sobu i vanua na gone tagane, e sega e dua e tiko kina, oti eratou sa cabe i Delai Muala ka tara kina nodratou koro, ka vakatoka me yacana o Delaidakuiviti, (ni sa dakui Viti o Burotu). Ni sa yali o Ravouvou ni Burotu kei ratou na gone tagane, sa lewa sara o Kubunavanua na tamana, me sa lai vakarewa na Kaunitera, nona waqa, me sa biu o Burotukula, mera sa vodo kece me qarai ratou na gone tagane.
Ni ra sa vodo kece sara na tagane kei na yalewa, ka soko yani, sa mua na Vualiku. Era sa qara na vanua eratou tiko kina, era mani cabe i na daveta mai Totoya. Era sa vakatoka na na Daveta o ya, mei Daveta Tabu, ni ra kele ka cabe i vanua, era vakatoka na vanua era cabe kina o Muaicake, ni ra tu me qumuta na ivola ni vanua. Era vakatoka mei Naqumuivola, na vanua era sa tara kina nodra koro. Sa yacana o Naisogotokalau.
Ia ni ratou vakasaqarai mai Totoya na gone, eratou yali,s a lewa o Kubunavanua me soko na Kaunitera, me ratou laki raici i na yanuyanu ka koto i ra; Erau sa lako o Kelimatua kei Ravula, na luvei Kubunavanua, kei ira na lewe ni waqa eso na daunisoko mai Toga. Nira yaco yani i Muala, era sa raici ratou ni ratou sa tiko kina. Sa lesu tale na waqa me tukuna vei Kubunavanua, sa levu na nodra marau.
Oti sa qai lewa o Kubunavanua, me sa nei Ravouvou o Muala; me nodratou na veitamani o Totoya. Eratou qai kaya na veitacini i Ratu, sa rui lailai na vanua oqo, sa vinaka mo drau sa tikoga eke kei Delainauluvatu, keitou na lewe tolu me keitou sa lako vei Ravouvou ni Burotu i Muala. Sa kaya vua na turaga sa vinaka. Mo lako o iko Kolimatua kei Ravula, kei Sureti Viti. Oti era sa toki i Muala na veitacini, na watidra kei na luvedra, sa biuti ira na Kaunitera; era sa lako tiko vata kei Ravouvou i Muala. Sai ira oqo era sa dau cavuti na kawa ni Delaidaku i Viti.
O Kubunavanua, Kolimatua, Ravula, Delainauluvatu, Suretiviti, Ravouvouniburotu. O ira oqo era kawa tiko ni turaga lelevu e Viti. Era cavuti me tui, kei na Vunivalu. E yaca ni kena vakarokorokotaki na Sau, se Rokosau, oya na Tui, se Rokotui.
O Totoya kei Muala, erau a tawa ena kawa i Kubunavanua na luvei Tura. Oqo na ikaono ni vanua e Viti me tawa.
Ni sa tawa oti e ono na vanua e Viti, sa qai rua tale na qase Qalicavakilagi, e kainaki ena itukutuku vakaitalanoa ni rau a kune mai Vunilagi, ena dua na waqavoce ena ucui Nabukelevuira, ka vakatoka na vanua oya me o Vunilagi, ia sa yali nikua. E le rua tale rau a kasa mai ucui Suluyaga i cake mai Beqa, a yacadrau talega na Cavakilagi. Sa macala ena itukutuku oqo ni o rau ga na cabe mai Vunilagi mai Nabukelevu, rau sega ni taura rawa na vanua, rau lai kasa i ucui Suluyaga i Beqa. O Beqa na ikavitu ni vanua a tawa e Viti. Na yacadrau na qase oqo o Wakanivono kei Rarauqalu. Erau vakatoka me yaca ni vanua o Beqa (itutu ni kakana). A yaca ni nodrau koro o Korolevu, a yaca ni Burekalou o Nasaukilagi.
O Wakanivono oqo a luvena o Tuivulevule, se Kanadavo, sa qai toki i Korolevu i vanua, a nei Rarauqali o Korolevu i Wai, a watina o Veisoleyaki, na luvedratou na dau voce yatu matadua mai Toga, eratou sa kasa mai Muala, na yalewa oya a wati Rarauqali. A sucu kina e rua na luvena tagane, o Tuivaga kei Damudamu. Nodrau kawa na qase oqo a tawa kina o Beqa, Kadavu, na Yatu Malolo kei na Yatu Yasawa, a veicurumaki kei na kawa ni qali Kamami kei na Ratu. Oqo na ikavitu ni vanua me tawa.

Views: 1667

Comment

You need to be a member of Matavuvale Network to add comments!

Join Matavuvale Network

Comment by S.Raiwalui on November 18, 2013 at 6:20am

I am so thankful for your such information, in fact it is quite very helpful particularly  in connecting findings to our roots and relating back to existing history of Fiji as one approved to be of true one name "lapitapatery.... Proto-polynesian".....I am graphic artist and i have been outsourcing information to simplify it in graphic forms that i know it will be vital information to young generation of today. once again.......vinakavakalevu

Comment by Neori Vakadranu on March 20, 2009 at 1:37pm
AU VAKAVINAVINAKA VAKALEVU NI DUA NA KA OQO,AU DAU SAGA MEU VAKASOTARI IRA RAWA ......SA QAI MAI TAUCOKO TU OQO.
VINAKA SAKA VAKALEVU.
KALOUGATA TIKO

FORUM

SA LALA DINA NA KORO QO - DID FACEBOOK KILLED MATAVUVALE? 11 Replies

Started by NiteDrox in News Discussions. Last reply by Tomasi Vakameau Sep 3.

Decision Making-Why Is It So Hard To Decide? 9 Replies

Started by anamaria in World Issues. Last reply by Ratu Jonetani Tavadroka Sep 2.

Veidigidigi e Viti e na yabaki 2018. 31 Replies

Started by viliame nabobo in World Issues. Last reply by Ratu Jonetani Tavadroka Feb 12.

Who Is This Beast Mentioned In Revelation 13:18? - 666! 252 Replies

Started by UDDY in Spirit and Self. Last reply by Ulaya Racua Saidora Jul 2, 2018.

Jesus Did Not Rise From The Dead On Sunday 150 Replies

Started by Ulaya Racua Saidora in News Discussions. Last reply by Ulaya Racua Saidora Jun 21, 2018.

World War III 2 Replies

Started by Ulaya Racua Saidora in World Issues. Last reply by Ulaya Racua Saidora Jun 21, 2018.

Will Iran Succeed in Syria?

Started by Ulaya Racua Saidora in World Issues May 14, 2018.

How Can Fiji Sevens Team Improve its performance against the two Giant South Africa and Enland. 16 Replies

Started by Tomasi Vakameau in Sports. Last reply by Tomasi Vakameau Apr 30, 2018.

© 2019   Created by Matavuvale Admins.   Powered by

Badges  |  Report an Issue  |  Terms of Service